De top tien

01-07-2004
Door: Tekst: Frans Bieckmann, Roeland Muskens


Jos van Gennip is de meest invloedrijke persoon in Nederland op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Wekt dat verbazing? Nou nee. De CDA-senator is een oudgediende. Bij het departement voor Ontwikkelingssamenwerking was hij plaatsvervangend directeur-generaal internationale samenwerking, uitgesproken als 'pluuf Dé-gis'. En ook in het maatschappelijk middenveld nam van Gennip lange tijd centrale posities in: directeur Cebemo, bestuur SNV, en sinds kort ook NCDO-voorzitter. Hij is zonder meer een van de grootste deskundigen op het gebied van OS die ons land kent. Een terechte winnaar. Zes jaar geleden eindigde Van Gennip nog op de derde plaats. Henny Helmich (NCDO) zegt over zijn nieuwe voorzitter: 'Hij behoort tot de stichtersgeneratie van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking en heeft een unieke innoverende rol op dit terrein. Hij is een goede netwerker en een levende encyclopedie van contacten en historische beleidskennis.' Het wachten was op een minister van (katholieke) CDA-huize voor wie de 65-jarige Van Gennip als hoofdsouffleur zou kunnen dienen.

Want dat is ook duidelijk: Van Gennips aanzienlijke kennis over ontwikkelingssamenwerking, zijn voorzitterschap van SID-Nederland, zijn positie als Eerste Kamerlid, en zelfs zijn recente voorzitterschap van de NCDO zouden hem nog niet bovenaan deze Vice Versa top tien geholpen hebben. Van Gennip is vooral nummer 1 geworden omdat hij het oor heeft van minister Agnes van Ardenne. Zelf noemt van Gennip zich 'de ghostwriter' van de minister, en doet er verder het zwijgen toe. Van Gennip wordt regelmatig gesignaleerd op de gangen waar Van Ardenne kantoor houdt. Volgens een topambtenaar heeft Van Gennip onbeperkt toegang tot de minister: 'Hij belt en hij kan langskomen.' Een ander zegt: 'De minister voert een zwalkend beleid: vóór het weekend heeft ze het ene standpunt, na het weekend vindt ze wat anders.Dan is "de senator" langs geweest, gaat op het ministerie rond.'

Jos van Gennip

CV van Gennip 

 

 

 

 

 

Interview met Jos van Gennip: 'Ghostwriters moeten in de schaduw opereren'

Van Gennip speelde, als plv. DGIS, ook al een belangrijke inhoudelijke rol onder de vorige CDA-minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Piet Bukman. Dat verklaart misschien ook waarom Louk de la Rive Box, die eveneens een hoge functie bekleedde onder Bukman en daarna Pronk, in eerste instantie dacht aan een herhaling van zetten: 'Toen ik in het begin met Van Ardenne sprak, dacht ik: dit wordt Bukman II. Zij wilde een grotere rol geven aan het bedrijfsleven, donorcoördinatie vooral binnen Europa tot stand brengen, en werken op regionaal niveau. Bukman deed dat in Midden-Amerika, Van Ardenne in Centraal-Afrika.'

Deze top tien is een follow up van de top 15 die wij zes jaar geleden samenstelden (zie kader 'De top 10 in 1998') volgens dezelfde onderzoeksmethode (zie kader 'Over het onderzoek'). De top 15 van 1998 kwam tot stand aan het staartje van de heerschappij van Jan Pronk. Op het moment dat de lijst vorm kreeg, hoorden we van de benoeming van Eveline Herfkens. Nu zitten we middenin de periode Van Ardenne. Wat ons vooral interesseert is de mate waarin onder een nieuwe minister andere mensen invloed krijgen, en nieuwe lijnen van beïnvloeding ontstaan. De ene minister luistert meer naar haar ambtenaren, de andere minister staat opener voor de inbreng van het maatschappelijk middenveld. De ene minister laat de politieke voorkeur van z'n gesprekspartners meewegen, de andere is kleurenblind. Iedere minister heeft haar of zijn favorieten.

De top 10 van 2004

De top 10 van 1998

1. Jos van Gennip

1. Max van den Berg

2. Louk de la Rive Box

2. Paul Hoebink

3. Sylvia Borren

3. Jos van Gennip

4. Paul Hoebink

4. Eveline Herfkens

5. Jack van Ham

5. Frits Bolkestein

6. Jan Pronk

6. Bram van Ojik

7. Han Koch

7. Koos Richelle

8. Henny Helmich

8. Nico Schrijver

9. Jan Willem Gunning

9. Jan Breman

10. Loet Mennes

10. Marnix Krop

De grote lijnen

In de top tien staan twee politici (Van Gennip, Pronk), vier wetenschappers (Box, Hoebink, Gunning en Mennes), drie directeuren van grote ontwikkelingsclubs (Borren, Van Ham en Helmich) en één journalist (Koch). Een paar dingen vallen gelijk op. In de top tien staat geen enkele ambtenaar. Mogen we concluderen dat deze minister niet luistert naar haar ambtenaren? In de vorige lijst troffen we nog drie ambtenaren aan. De plaatsvervangend DGIS, Rob de Vos, is net buiten de top tien gevallen. Opmerkelijk is overigens dat zijn baas, Ron Keller, nog lager scoort.

Over het onderzoek

Als eerste stap hebben we zelf vijf mensen gekozen. Mensen waarvan we weten dat ze goed zicht hebben op het OS-veld. Lees meer...

Nog opvallender: geen enkel Tweede Kamerlid heeft de schifting gehaald. Kennelijk wordt de invloed van Kamerleden niet hoog ingeschat. Ayaan Hirsi Ali heeft nog enige invloed gehad met haar frontale aanval op de sector. Het levert haar een zeventiende plaats op. Haar voorganger, Frits Bolkestein, scoorde met zijn anti-OS betoog nog een vijfde plaats. Onder Hirsi Ali staat Bert Koenders, geen OS-woordvoerder, maar PvdA buitenlandwoordvoerder. Koenders staat ex aequo met Kathleen Ferrier van het CDA. Ferrier hadden we, eerlijk gezegd, hoger verwacht. Zij is kundig én van de juiste partij.

Louk de la Rive Box

CV de la Rive Box

 

 

 

Minder opvallend - want passend in de algemene lijn - maar wel verontrustend is het feit dat geen enkele europarlementariër wordt genoemd. Max van den Berg, de nummer 1 van 1998 en nu vice-voorzitter van de OS-commissie in het Europarlement, kreeg welgeteld twee stemmen en staat daarmee op de 31ste plaats!
Nog een constatering: niemand uit het bedrijfsleven scoort. Slechts twee keer - Thijs van Praag van Nedeco en Boudewijn Poelman van de Postcodeloterij - viel de naam van een consultant of van een ondernemer (en ook Frans van Loon werd genoemd, maar het is de betreffende respondent ontgaan dat die inmiddels met pensioen is en zich heeft teruggetrokken als voorzitter van de Commissie Ontwikkelingslanden van VNO-NCW). En dat terwijl deze minister toch één en andermaal heeft verkondigd dat de deur naar het bedrijfsleven wagenwijd openstaat. Een hoge ambtenaar van BuZa noemt de bedrijfslevenlobby richting OS 'knullig' en 'amateuristisch': 'Van Ardenne staat er erg open voor, maar het bedrijfsleven doet niet veel anders dan verongelijkt mopperen.'

Dan de politieke kleur. Van veel kanten horen we dat minister Van Ardenne op het departement bezig is met een opruiming van PvdA-ambtenaren en Herfkensgetrouwen. In de lijst is echter weinig van een verminderde PvdA-invloed te merken. Zeker, Jos van Gennip staat op 1. Maar verder heeft alleen Loet Mennes een uitgesproken CDA-profiel. Jack van Ham, de ICCO-directeur, wordt vaak van CDA-voorkeuren verdacht, maar hij is in feite actief in de PvdA. Box en Gunning zijn politiek niet geprofileerd. De rest van de lijst is meer of minder aan de linkerzijde van het politieke spectrum te situeren, hoewel Han Koch van Trouw als rechtgeaard journalist zijn politieke voorkeur voor zich houdt.

Sylvia Borren

CV Borren

De enige aanwijsbare connectie met het CDA dateert uit midden jaren tachtig, toen Koch als verslaggever van het Amstelveens Weekblad verslag deed van de gemeenteraadsvergaderingen van die voorstad van Amsterdam. Een van de raadsleden was... Jan Peter Balkenende.

Ons kent ons

En waar blijft de Nederlandse Bono? De zanger van de popgroep U2 is in zijn eigen land én in de wereld een veelgehoord en invloedrijk pleitbezorger voor andere mondiale verhoudingen. Indien Marco Borsato zich in het publieke debat zou mengen, dan is een hoge notering in onze top 10 zeker niet uitgesloten. Maar de Warchild-ambassadeur houdt zich erg stil op het gebied van OS.

Het is zelfs nog erger. De hele lijst is samengesteld uit mensen die beroepsmatig met ontwikkelingssamenwerking bezig zijn. Buitenstaanders komen er niet tussen. Kennelijk krijg je alleen invloed als je goed op de hoogte bent van alle in's en out's van het beleidsterrein. Als je precies weet wat PRSP's zijn en de MDG's feilloos kunt opdreunen. Ontwikkelingssamenwerking moet het blijkbaar niet meer hebben van het ethische appèl. Of is het ethische appèl in Nederland wat OS betreft volledig geprofessionaliseerd?

Dus in onze lijst geen popmuzikant die met de vuist op tafel slaat, geen cabaretier die zich boos maakt, zelfs geen bisschop die preekt over een nieuwe wereldorde.

Paul Hoebink

CV Hoebink

De enige BN'er die genoemd wordt (éénmaal slechts, goddank) is presentatrice Caroline Tensen (Postcodeloterij). Henny Helmich van de NCDO is er niet rouwig om: 'Het is heus niet altijd positief als goedbedoelende beroemdheden zich met OS gaan bemoeien. Neem Sting. Die heeft een heleboel geld zien verdwijnen in een project in Latijns Amerika. En waarom? Omdat hij precies dezelfde fouten maakte als ontwikkelingsorganisaties ooit in het allereerste begin. Je moet wel weten waar je het over hebt voordat je je mond opendoet.' Een uitzondering maakt Helmich overigens graag voor zijn Idol, zangeres Hind Laroussi: 'Die is echt goed bezig voor het vluchtelingenvraagstuk en kan bovendien prachtig de fado vertolken.'

De meest opvallende naam in de lijst is die van Trouw-journalist Han Koch. Als Han Koch een stukje schrijft, dan siddert het departement, horen we van veel kanten. Feit is dat Trouw het enige dagblad is dat het OS-beleidsterrein nauwgezet volgt. Een hoge ambtenaar zegt over Koch: 'Hij is de enige dagbladjournalist die net zo lang doorvraagt tot hij het begrijpt, die geen fouten maakt en die door zijn kritische distantie en vasthoudendheid respect afdwingt.' De angst voor Koch op het ministerie komt vooral door de primeurs die hij soms publiceert. Helmich: 'Hij is soms dingen op het spoor die het departement nog niet rijp vindt om naar buiten te brengen. Hoe hij dit weet? Ik heb het gevoel dat sommige ambtenaren hem in vertrouwen wel dingen willen vertellen. Koch is kritisch, maar het is hem niet te doen om het onderuithalen van OS.' Bewondering dus op het departement voor Koch. Maar ook wederzijdse afkeer. Van Ardenne is ervan overtuigd dat Koch tegen haar is. En Koch maakt er geen geheim van dat hij de minister niet hoog heeft zitten.

Jack van Ham

CV van Ham

Sylvia Borren heeft de leegte die Max van den Berg achterliet vrijwel gevuld. En ze doet dat op een geheel eigen wijze. Eigenzinnigheid scoort. Nina Tellegen zegt: 'Borren vaart haar eigen koers, dat geeft haar veel profiel. Ze doet wat ze wil en trekt zich schijnbaar weinig aan van wat anderen denken.' Uitstraling geeft kennelijk invloed. 'De minister kan niet om de Novib-directeur heen', denkt Tellegen. Louk Box denkt dat dat zeker zo was onder Herfkens, maar dat Borren de laatste tijd wat aan invloed heeft ingeboet. Zij en de Novib zouden zich veel beter kunnen profileren met de andersglobalisten. 'De Novib zou een brede coalitie met allerlei organisaties en bewegingen kunnen helpen bewerkstelligen. Het potentieel is er. Dat zou haar invloed vergroten.' Erik Laan, directeur van de lobbyorganisatie BBO, merkt dat de Novib het momenteel moeilijk heeft bij sommige fracties in de Kamer, waaronder het CDA. 'Mede omdat Novib - terecht of onterecht - sterk met de PvdA wordt geassocieerd. Maar ook het onaangekondigd uitrollen van een spandoek in de plenaire zaal van de Kamer twee jaar geleden viel bij enkele fracties helemaal verkeerd.'

Jack van Ham is nog niet zo lang ICCO-directeur, maar komt toch hoog. Zijn voorganger, Just van Es, kreeg in 1998 geen enkele stem. Van Ham doet kennelijk iets goed. Wellicht speelt mee dat ICCO tegenwoordig meer dan vroeger ook actief is in Nederland. En misschien dankt Van Ham zijn vermeende invloed wel aan zijn Partos-initiatief.

Jan Pronk

CV Pronk

En er speelt nog iets: van zeker één respondent weten wij dat hij Van Ham invloed toedicht omdat hij meent dat de ICCO-directeur CDA'er is. Dus misschien is de vermeende invloed van Van Ham overdreven. Maar aan de andere kant: misschien denkt de minister ook wel dat hij partijgenoot is! De MFO's zijn dus goed vertegenwoordigd in de hoogste regionen. Maar in vergelijking met 1998 zijn de kleinere, thematisch gespecialiseerde organisaties duidelijk in opkomst. Wie bedenkt dat de omzet van MFO's veertig keer zo groot is als die van bijvoorbeeld Wemos en Pax Christi (samen op 13), kan een relatief grote invloed toeschrijven aan de laatste soort clubs.

Wetenschap blijft scoren

Het Nijmeegse CIDIN scoort wederom goed. Hoebink staat vierde en Lau Schulpen op plaats 23. 'Het CIDIN is invloedrijker dan de instituten van Ton Dietz (UvA) en Dirk Kruijt' (Utrecht), zegt scheidend ambtenaar Pieter Lammers. Overigens neemt de invloed van Hoebink iets af. Rijzende ster is Schulpen. 'De kritische brief van verontruste OS-werkers waar Hoebink achter zat, heeft hem goodwill gekost op het departement', meent Lammers. Hoebink zelf meent dat hij meer invloed heeft dan zes jaar geleden: 'Meer functies, meer contacten.'

Han Koch

CV Koch

 

Oudgedienden Louk de la Rive Box en Loet Mennes scoren zowel nu als in 1998 goed. Mennes hadden we, eerlijk gezegd, niet zo hoog verwacht. In 1998 stond hij twaalfde, maar toen was hij nog directeur van FMO en hoogleraar in Rotterdam. Nu is hij gepensioneerd en met emeritaat. Wel doet Mennes nog advieswerk voor diverse ministeries. Niks mis mee, maar geeft het invloed? Mennes is wel van de Commissie Buitenland van het CDA en dat doet 't hem kennelijk. Volgens Hoebink heeft Mennes 'misgekleund' met drie IBO-rapporten (IBO staat voor Interdepartementaal Beleidsonderzoek). 'Dat zijn door Financiën geleide onderzoeken, in dit geval over de uitzending van deskundigen, het medefinancieringsprogramma en de effectiviteit en coherentie van de hulp. In het laatste rapport stond dat er meer OS-geld via multilaterale kanalen besteed zou moeten worden. Een dramatisch slecht rapport', aldus Hoebink.
Het meest recente succes van Louk Box was de presentatie van het rapport 'Breed Uitgemeten' waarin de plannen van de MFO's gewogen werden. Vooral bij de Novib kon men toen eventjes het bloed van de vriendelijke hoogleraar uit Maastricht wel drinken. We hebben grote verwachting van Box in de top tien van 2009, op 1 januari treedt Box immers aan als rector van het ISS: veel dichter in de buurt van de macht.

Jan Willem Gunning is nieuw in de top. Toch loopt deze ontwikkelingseconoom al enige jaren mee; al in 1987 werd hij hoogleraar aan de VU en toen had hij er al een carrière bij de Wereldbank opzitten. Als Wereldbank-fan - hij is nauw bevriend met bekende Wereldbankonderzoekers als Paul Collier - is hij eerder van de Herfkens-lijn dan van de Van Ardenne-lijn.

Henny Helmich

CV Helmich

Overigens is de notering van zoveel wetenschappers opzienbarend gezien het feit dat Herfkens veel onderzoeksgeld in Nederland heeft geschrapt, een bezuiniging die door Van Ardenne niet is hersteld. Herfkens had weinig op met Nederlandse onderzoekers en adviseurs, meent Lau Schulpen: 'Zij zei tegen de AIV: "als ik jullie iets te vragen heb, kom ik bij jullie". Ze is nooit langs geweest.' Hoebink sluit zich daarbij aan: 'Universitaire onderzoekers en ambtenaren staan veelal met de ruggen naar elkaar. Herfkens stelde zelfs dat ze geen zin had om de boterham van Nederlandse wetenschappers te beboteren.'
De universiteiten komen nog steeds nauwelijks aan de bak, zegt Louk Box. 'Van Ardenne is wel geïnteresseerd, maar na de kaalslag door de vorige minister houden de meeste universiteiten zich koest. Het ministerie doet nu wel weer pogingen de banden tussen beleid en wetenschap aan te knopen. Twee hoge ambtenaren - Rob de Vos en Rob Visser - maken een rondje langs universiteiten.'

Politieke benadering

Henny Helmich is een redelijke nieuwkomer in het veld. Vier jaar geleden kwam hij uit Parijs (OESO) en nu reeds een top-tiennotering. Knap. Des te opmerkelijker daar zijn voorganger bij de NCDO, Ton Waarts, in 1998 geen enkele invloed werd toegedicht. In sommige kringen wordt de NCDO-directeur 'de Hennies' genoemd, omdat het lijkt of hij zich op ieder gewenst moment kan klonen; Helmich draaft bij iedere OS-bijeenkomst op en heeft dan ook iets te zeggen.

Jan Willem Gunning

CV Gunning

Louk Box over Helmich: 'De NCDO is onder Helmich nieuw leven in geblazen. Hij is een goede manager op het gebied van public information.' Helmich stond als PvdA'er dichter bij 'Eveline' dan bij 'Agnes'. Maar deze handicap heeft Helmich snel overwonnen. Box: 'Van Ardenne en Helmich hebben een soort gedwongen huwelijk. Ze hebben elkaar nodig.' Het 'huwelijk' gaat zelfs zover dat Van Ardenne zich persoonlijk op de hoogte stelde van Helmichs gezondheidstoestand nadat deze onlangs voor een operatie in het ziekenhuis was opgenomen.

De ex-ministers Pronk en Herfkens verdienen speciale aandacht. Pronk natuurlijk omdat hem als enige ex-minister grote invloed wordt toegedacht. Invloed die hij zelf overigens stellig tegenover ons ontkent. Maar de geest van Herfkens is op het ministerie ook nog zeker waarneembaar. Al was het maar door doodzwijgen. Er lijkt Van Ardenne veel aan gelegen haar voorgangster uit te bannen. Ten eerste door haar naam en de termen die Herfkens geïntroduceerd heeft stelselmatig te negeren. Waar Herfkens 'ownership' zei, zegt Van Ardenne 'partnership'. Het is geen geheim dat beide dames een bloedhekel aan elkaar hebben. Tekenend is dat Van Ardenne, als een van haar eerste daden als minister, duizenden vers gedrukte OS-publieksbrochures door de papierversnipperaar liet halen. Niet omdat de tekst niet zou kloppen, maar omdat elk hoofdstuk begon met een citaat van Herfkens.

Loet Mennes

CV Mennes

 

De afstand tussen Pronk en Van Ardenne is eigenlijk veel kleiner. Niet dat Van Ardenne dat overigens ooit zou toegeven. Zij noemde in Nova de 'Pronkianen' als een belangrijke barrière in haar pogingen een ander ontwikkelingsbeleid op te zetten. 'Op bepaalde terreinen pakt Van Ardenne de draad van Pronk weer op', zegt Jos van Gennip echter. 'In het buitenland zegt men: goed dat Nederland weer in bredere termen aan ons denkt dan alleen ontwikkelingssamenwerking.' Een hoge ambtenaar zegt: 'In het Afrikabeleid hebben stabiliteit, veiligheid en conflictbestrijding de hoogste prioriteit. Zo'n politieke benadering is veel meer in de traditie van Pronk.' Diezelfde ambtenaar vindt dat Pronk een hoge plaats in de top 10 verdient. 'Hij blijft inspireren binnen het ambtenarenapparaat, zelfs al wil hij dat niet direct. Nog meer nu hij speciaal VN-gezant voor Soedan is geworden. Wij hebben veel contact met hem daarover.' Louk Box draagt Pronk nog steeds een warm hart toe. 'Hij heeft geen directe invloed, maar de invloed van zijn denken op sommige mensen is nog steeds groot. Ik luister en lees altijd wat hij te zeggen heeft. Nog steeds. Hij ligt eruit in Nederland, maar internationaal heeft hij nu weer erkenning gekregen. Hij krijgt de leiding over een missie naar een land dat na Irak en Afghanistan het grootste internationale probleem is: Soedan.'

Helmich: 'Pronk levert intellectuele arbeid van topklasse, en is niet zuinig met zijn tijd. Hij kan met evenveel inzet aangetroffen worden in parochiezaaltjes in het land als in congresoorden van landelijke organisaties. Heeft daardoor grote invloed op een hele grote achterban.'
Ook Nina Tellegen denkt dat Pronk nog grote invloed heeft. 'Er zijn nog veel aan hem loyale ambtenaren op het departement.' En niet alleen bij de oude garde: 'De tekst van zijn inaugurele rede voor het ISS is heel Nederland door geforward door jonge OS-ers.' Paul Hoebink vond die rede overigens 'het slechtste verhaal van Pronk in jaren. Plichtmatig en weinig geïnspireerd, kortom niet des Pronks'.

Voor dit themanummer hebben wij interviews en achtergrondgesprekken gehouden met de volgende personen:
Jaap Dijkstra, Angelien Eijsink, Kathleen Ferrier, Jos van Gennip, Roeland van de Geer, Jan Gruiters, Henny Helmich, Paul Hoebink, Jan Hoekema, Erik Laan, Pieter Lammers, Martha Meijer, Bram van Ojik, Lau Schulpen, Anneke Slob, Louk de la Rive Box en Nina Tellegen.

Als altijd is Pronk omstreden. Ook binnen zijn eigen partij. Volgens Pieter Lammers wordt Pronk niet uitgenodigd bij de Zuid/Noord Commissie van de PvdA als ze daar gaan praten over nieuw OS-beleid. Voormalig Hivos-directeur Jaap Dijkstra, een van de leden van Zuid-Noord Commissie: 'Nederland kan niet omgaan met mensen die intellectueel en politiek uitstijgen boven anderen. Pronk en ook Herfkens zijn bijna besmet verklaarde gebieden. Zij worden gezien als politici uit het verleden, en daar wordt de PvdA op gepakt. In het buitenland krijgen ze wel de credits.' Tellegen vindt de suggestie dat Pronk buitenspel gezet wordt onzin: 'Pronk is gewoon lid van de Z/NC. Hij is toevallig een keer niet uitgenodigd voor een ad-hoc bijeenkomst. Maar hij heeft bijvoorbeeld wel deelgenomen aan de globaliseringsdiscussie binnen de PvdA.'



Reacties