Bruiloftsgasten in Guantánamo

08-06-2006
Door: Sanne Rooseboom
Bron: OneWorld

De film The Road to Guantánamo ging vorige week in Nederland in première. Het docudrama vertelt het verhaal van drie jonge Britse moslims uit Tipton die meer dan twee jaar vastzaten in het Amerikaanse gevangenenkamp op Cuba, voordat ze werden vrijgelaten zonder verdere aanklacht. Regisseur Michael Winterbottom wil met de film laten zien dat in Guantánamo niet alleen 'slechte mensen' zitten, zoals de Amerikaanse regering wil doen geloven, maar ook 'gewone jongens'.  De 'Tipton Three' waren bij de première aanwezig voor een toelichting.

 

Ruhel Ahmed, Shafiq Rasul en Munir reizen in september 2001 naar Pakistan om het huwelijk bij te wonen van hun jeugdvriend Asif Iqbal. Asif trouwt met een meisje dat zijn ouders voor hem hebben uitgezocht, maar hij wil eerst nog met zijn vrienden door het land reizen.

 

In Pakistan gonst het van de verhalen over buurland Afghanistan, waar de Taliban in gevecht is met de Noordelijke Alliantie. Het zijn de weken na elf september 2001 en de Verenigde Staten staan op het punt de Taliban het land uit te bombarderen. De vier vrienden geloven dat niet zo en vinden het wel een mooi avontuur om naar Afghanistan af te reizen om het land te zien en de mensen te steunen.

 

tiptonbergenEenmaal in Afghanistan krijgen ze al snel spijt. Ze proberen terug naar Pakistan te komen, maar een busje brengt hen ongewild naar een dorpje in de frontlinie. In de chaos raken de Tipton Three hun vierde jeugdvriend, Munir, kwijt. Ze hebben hem nooit meer gezien en gaan er van uit dat hij om het leven is gekomen.

 

Zelf vallen de jongens in handen van de Noordelijke Alliantie, die ze beschouwt als Talibani en met wrede minachting behandelt. Samen met andere gevangenen worden ze in een container naar de Afghaanse Mazar I Sharif gevangenis gereden. In de containers is nauwelijks zuurstof en veel gevangenen overleven de reis niet. Asif Iqbal, gescheiden van zijn vrienden, komt meer dood dan levend aan.

 

De Britten zijn in eerste instantie opgelucht als ze aan de Amerikanen worden overgedragen, maar dat bleek niet terecht. Ze worden beschouwd als overlopers; in het Westen opgegroeide jongens die zich bij Osama bin Laden hebben gevoegd. Het Amerikaanse leger behandelt ze als gevaarlijke terroristen en vliegt ze naar de basis Guantánamo Bay op Cuba.

 

In Guantánamo Bay worden sinds januari 2002 verdachten in de oorlog tegen terreur vastgehouden. Op dit moment zitten nog rond de 500 mannen vast. De mannen zijn niet in staat van beschuldiging gesteld. De Amerikaanse regering weigert de verdachten de status van krijgsgevangene te geven. Jaarlijks wordt in een hoorzitting voor iedere gedetineerde besloten of hij nog altijd een gevaar is voor de Verenigde Staten. De advocaten van de gedetineerden mogen hier niet bij zijn. De beslissing wordt grotendeels gebaseerd op geheime informatie.
tiptonthree5
Foto: Roadside Attractions
Veel van de beelden van Guantanamo uit de film zijn vertrouwd. De oranje pakken, de kooien van het kamp X-ray, dat nu vervangen is, de patrouillerende bewakers. De jongens vertellen in de camera over de verveling, de soms hardhandige ondervragingen en de angst.

Na maanden beschuldigingen aan te hebben gehoord van ondervragers over hun lidmaatschap van Al Qaeda tekenen ze alle drie uit wanhoop schuldverklaringen. Ja, zij waren het daar met Bin Laden op een video uit 2000, ja ze waren deel van Al Qaeda, ze vochten tegen het Westen.

 

Maar de Engelse inlichtingendienst MI5 komt in 2004 met het bewijs dat de jongens in Engeland waren in 2000, toen de video met Bin Laden was opgenomen. Ruhel Ahmed en Asif Iqbal hadden toen een voorwaardelijke straf en moesten zich elke week melden bij de politie, Shafiq Rasul zat op de universiteit. Tegen deze alibi's kunnen de ondervragers niet op. De Tipton Three worden vrijgelaten.

 

Eenmaal terug in Engeland, moeten de jongens wennen aan het idee dat ze weer rechten hebben. Shafiq Rasul: 'Mijn advocaat zette een grote mond op tegen de politie en ik kromp ineen. Ik dacht, 'Nee, niet doen! Straks gebeurt er wat!' Maar we waren in Engeland en ik had het recht te zwijgen en goed behandeld te worden.'

 

De drie kunnen na hun vrijlating niet terug naar huis. 'Onze familie werd bedreigd', zegt Asif Iqbal. Mensen geloven niet dat de drie onschuldig zijn, van het stigma van terrorist komen ze niet af. Ze wijken uit naar Glasgow, waar Shafiq ooit woonde. 'We hebben nooit hulp gehad van de Engelse autoriteiten', zegt Shafiq. 'Het was moeilijk om veilige, anonieme plekken te vinden net na onze vrijlating. Dat is gelukt door vrienden en familie.'

 

'Een dronken avontuur'

 

Niet iedereen gelooft dat de Tipton Three zo onschuldig zijn als ze zich voordoen. Een veelgehoorde kritiek op de film is dat hij te veel het verhaal van de drie volgt, zonder wederhoor. In Berlijn, tijdens het internationale filmfestival de Berlinale, maakte regisseur Michael Winterbottom duidelijk dat de film het verhaal van de drie verteld. 'We vertellen het zoals het voor deze drie jongens was. Niet het hele verhaal, niet het verhaal van anderen. Hun verhaal, zoals zij het mij vertelden.'

 

The Road to Guantánamo stapt over de vraag heen waarom de jongens nou echt naar Afghanistan gaan, uren met de bus in de hitte, ziek van het vreemde voedsel. HP/De Tijd neemt in een filmbespreking aan dat ze vast naar Afghanistan trokken om met 'hun Islamitische broeders'  van de Taliban mee te vechten. Volgens de Tipton Three zelf waren ze 'gewoon stom'. Ruhel Ahmed snapt wel dat media en publiek een antwoord willen op de vraag wat ze in Afghanistan deden. 'Het is niet duidelijk in de film. We vinden het niet erg om uit te leggen, maar echt een goed antwoord hebben wij ook niet. Soms doe je gewoon dingen die, als je er op terugkijkt, niet zo slim waren.'

 

Op de premièreavond van de film in Amsterdam, vergelijkt hij de actie met een uit de hand gelopen dronken avontuur: 'Stel, je gaat met vrienden uit in Birmingham. Je hebt gedronken, de sfeer is goed, je wilt nog niet naar huis en iemand komt op het idee naar Manchester te rijden. De volgende dag ben je blut, heb je een kater en ben je in Manchester en vraag je je af waarom je dat in godsnaam gedaan hebt.'

 

De drie jongens toeren nu door Europa met hun film, overtuigd van het feit dat ze hun verhaal moeten vertellen. Asif Iqbal: 'Er was in het begin één beeld van Guantánamo Bay: dat van een kamp waar terroristen worden vastgehouden. Nu komen er ook verhalen naar buiten die een ander beeld schetsen.' Belangrijk daarbij is dat veel van de gevangenen die nog vastzitten in Guantánamo Bay uit Afghanistan komen. De kans dat de Afghaanse geheime dienst goed gedocumenteerd bewijs heeft om de onschuld van haar inwoners te bewijzen, zoals de Engelse MI5 dat kon, is piepklein.

 

The Road to Guantánamo wordt ook uitgebracht in Amerika, op het New Yorkse Tribeca Festival. Daar zullen de drie echter niet in de zaal zitten om vragen te beantwoorden. Ruhel Ahmed: 'Nee, dat zou raar zijn. Ze laten ons nooit binnen. Voor de Amerikaanse autoriteiten zijn wij nog altijd terroristen. Het zou toch raar zijn als we daar in de straten zouden lopen, naast Amerikanen. Dat zouden politici nooit kunnen verantwoorden.'

 

tiptongeboeid
Foto: Roadside Attractions

 

Reacties