Bolivia snakt naar stabiliteit

01-01-2006
Door: Tekst: Evert-jan Quak


Hoewel de stad nog vol stond met spreuken naar aanleiding van de presidentsverkiezingen, viel één mij in het bijzonder op: 'Onze broeder Evo Morales: moordenaar van de zakkenrollende politieke partijen'. Deze tekst sierde de muur al vóór de verkiezingen, die met overmacht werden gewonnen door de linkse presidentskandidaat Morales. Ruim twee decennia democratie hebben de Boliviaanse bevolking verbitterd. Het land is zo goed als onbestuurbaar. De afgelopen twee jaar heeft Bolivia drie presidenten versleten. Evo Morales is de zesde president sinds 2000. Door de politieke instabiliteit is democratie verworden tot een sleets begrip. De economie is tot stilstand gekomen en het land wordt gemeden door buitenlandse investeerders. Deze waren in 1998 nog goed voor 1 miljard dollar. In 2004 was dat bedrag teruggelopen tot 116 miljoen.

Controversieel

'Het einde van de plundering van onze natuurlijke rijkdommen is nabij. Leve Evo Morales, leve het socialisme', scandeert een groepje mannen in de straten van de armste stad van Bolivia, El Alto. 'Eindelijk merken we iets van de democratie', zegt een van de feestvierders tegen me. Het is de eerste keer dat ik in Bolivia iemand hoor verkondigen dat hij blij is met de democratie.

Maar de huidige sfeer is eerder een uiting van opluchting dat de oligarchie eindelijk een enorme slag is toegebracht. Echt optimisme is ver te zoeken. Na jaren van onrust, blokkades en stakingen snakt iedereen naar stabiliteit. Tegelijkertijd weet de bevolking dat de controversiële en onervaren Morales het moeilijk gaat krijgen om eenheid te brengen in het verscheurde land.

Marcelo Varnoux is voorzitter van de Asociación Boliviana de Ciencia Política (ABCP), een vereniging van politicologen. Hij vindt het niet verrassend dat zijn land de laatste vijf jaar in een institutionele crisis is beland. 'Bolivia is geen democratische samenleving. Er is nooit iets gedaan aan een serieuze opbouw van een democratische cultuur. Instituties, zoals het parlement, ministeries en politieke partijen, zijn uiterst zwak. Onze kinderen leren op school niets over de waarde van democratie.'

Daarnaast hebben de economische hervormingen van 1985 en 1997 de sociale spanningen alleen maar doen toenemen. Varnoux: 'De machthebbers hebben dit helemaal verkeerd ingeschat. Ze vroegen zich geen moment af of het volk de hervormingen wel zag zitten. Leiders konden altijd gemakkelijk hun eigen koers varen, omdat het parlement niet erg democratisch opereerde. Bolivia heeft nooit een oppositie van enig belang gekend, doordat er steeds grote coalities werden gesmeed.'

Blokkades

Ondanks de groeiende politieke instabiliteit is Nederland als een van de belangrijkste donoren blijven investeren in Bolivia. In 2005 bedroeg de Nederlandse hulp aan het Andesland 26,5 miljoen euro. Daarvan ging 10 miljoen naar onderwijs, 3,5 miljoen naar goed bestuur, 10 miljoen naar verbetering van het ondernemingsklimaat en 3 miljoen naar milieu en water.

Peter de Haan is verantwoordelijk voor de 'good governance'-projecten. Hij vindt het goed dat Nederland de handen niet van Bolivia heeft afgetrokken, maar juist stevig investeert om het openbaar bestuur op orde te brengen. Zo steunt Nederland het Proyecto Reforma Institutional (PRI), een project waarin de belastingdienst, wegendienst, douane, rechtelijke macht, centrale bank en rekenkamer onder handen worden genomen. 'Het gaat om fundamentele instituten, dat maakt dit project zo interessant. Het bestuur is gedepolitiseerd, waardoor de instellingen effectiever zijn gaan functioneren. De voorzitter van de centrale bank van Bolivia is zelfs uitgeroepen tot beste centrale bankier van het westelijk halfrond. Alleen de douane loopt achter, omdat die organisatie dichter bij de politiek staat.'

De resultaten van het PRI werden eind januari aangeboden aan de nieuwe regering. Gehoopt wordt dat deze het project doorzet en het uitbreidt door te leren van de 'best practices'. De publicatie was overigens een initiatief van de Nederlandse ambassade.

Toch moet ook Haan toegeven dat Bolivia ondanks de successen die hij beschrijft de afgelopen jaren niet stabieler is geworden. 'Dat is een politiek vraagstuk. Daar hebben wij geen grip op. Het enige wat we kunnen doen, is op een duurzame manier de belangrijkste instituties versterken, hopen dat de politiek het goede voorbeeld volgt en senaat, parlement en politieke partijen radicaal democratiseren.'

Een van de hardnekkigste problemen van de Boliviaanse politiek is het ontbreken van interne democratie binnen de politieke partijen. Hierdoor vieren corruptie, cliëntelisme en neo-patrimonialisme hoogtij. Heleen Schrooyen van het Nederlands Instituut voor Meerpartijen Democratie (NIMD): 'Je kunt concluderen dat het Boliviaanse partijsysteem in het democratiseringsproces is achtergebleven. Een grondige bijstelling van dat systeem is daarom essentieel. Alleen democratische politieke partijen kunnen fungeren als mediator tussen sociale en bestuurlijke belangen.'

Zover is het echter nog lang niet. De drie belangrijkste partijen sloten in de periode tussen 1985 en 2003 grote allianties, zodat ze altijd aan de macht konden blijven. Dit leidde ertoe dat de vakbonden, de linkse beweging en belangenorganisaties van indianen zich sterker gingen organiseren. Vanaf 2000 kon de sociale beweging - die een politieke tak kreeg in de partij van Evo Morales - steeds meer een vuist maken door het land te pas en te onpas plat te leggen met blokkades en stakingen.

De huidige institutionele crisis is volgens Hugo Salvatierra, prominent lid van Morales' partij, en nu minister van Landbouw, dan ook een 'historische noodzakelijkheid' om de traditionele politieke partijen wakker te schudden en om het politieke establishment het veld te laten ruimen. 'Als Bolivia eens een stap naar voren deed, was het niet de politiek die hierin het voortouw nam. De mobilisatie van het volk was hiervoor verantwoordelijk. De politiek in Bolivia is reactief. Dat is de trieste balans van de politieke geschiedenis van Bolivia.'

Half salaris

Hoewel de corruptie diepgeworteld is in het partijsysteem, leert de verkiezingsuitslag dat er iets moet veranderen. Een belangrijke rol lijkt weggelegd voor de Fundación Boliviana para la Democracia Multipartidaria (fBDM), het NIMD van Bolivia, dat werd opgericht in 2002. De fBDM is een platform voor alle politieke bewegingen in Bolivia en heeft als doel deze te democratiseren. Alle grote partijen, inclusief die van Morales, zijn lid van de Fundación. Een doorbraak bij de laatste verkiezingen was dat de partijen voor het eerst besloten serieuze partijprogramma's op te stellen die onderling vergelijkbaar waren. Guido Riveros, de voorzitter van de fBDM, vertelt: 'Bij verkiezingen lag de nadruk altijd op het technische aspect: hoe zorgen we ervoor dat de stembusgang transparant en ordelijk verloopt? Dit wordt nu al enkele jaren op een adequate manier geregeld via de Nationale Verkiezingsraad, waaraan ook de Nederlandse ambassade een financiële bijdrage levert. Ditmaal hebben we ervoor gezorgd dat de bevolking daadwerkelijk iets te kiezen had. De tv-debatten gingen voor het eerst over de inhoud van de partijprogramma's en ook in de kranten werden de verschillende programma's vergeleken. Dat is een enorme vooruitgang.'

Bolivianen zijn verheugd: 'Eindelijk merken we iets van de democratie.' Maar de onzekerheid over wat die democratie gaat brengen weegt zwaar.

Beeld: Evert-jan Quak

Het NIMD is al vanaf het begin betrokken bij de fBDM. Van het totale budget van het NIMD ging in 2004 vier procent, oftewel 300 duizend euro, naar het Boliviaanse programma. Heleen Schrooyen: 'Ondanks de politieke instabiliteit is het van belang dat de politieke partijen door de fBDM met elkaar zijn blijven praten en bereid bleken kleine stapjes te zetten, zoals het opstellen van partijprogramma's. De uitdaging is om dit om te zetten in strategische keuzes op de lange termijn. Bijvoorbeeld door het creëren van een representatieve achterban.'

Een belangrijke vraag is: gaat er met Morales aan de macht iets veranderen in de programma's? Peter de Haan verwacht het niet. 'Economisch zie ik het zwart in voor Bolivia. Over onze eigen hulpprogramma's maak ik me minder zorgen. Ze zijn niet zo politiek gevoelig als bijvoorbeeld die van de Amerikanen. Die hebben al gezegd dat ze nooit met Evo Morales rond de tafel zullen gaan zitten.'

Omdat de partij van Morales binnen de fBDM is vertegenwoordigd, ziet ook Heleen Schrooyen het huidige programma niet spaak lopen. Ze is net als velen wel bezorgd over de grote druk die ligt bij de nieuwe president. Morales heeft de afgelopen jaren erg veel beloofd. Daarnaast is de bevolking ongeduldig en eist ze snelle veranderingen. De partij van de nieuwe president is echter niet homogeen, maar een samenwerking tussen verschillende organisaties. Nu de partij bijna het alleenrecht heeft in senaat en parlement, gaan de verschillende elementen binnen de beweging waarschijnlijk minder eensgezind optreden. Het is dan de vraag of Evo Morales over voldoende charisma beschikt om zijn eigen partij bij elkaar te houden. Radicale 'masistas' hebben Morales er direct na zijn overwinning nog eens fijntjes op gewezen dat ze hem net zo makkelijk zullen afzetten als eerdere presidenten als hij zijn beloften niet nakomt.

De eerste daad van de nieuwe president was dan ook symbolisch. Hij kortte zijn eigen salaris met de helft, evenals dat van de vice-president en de ministers. Het parlement en de senaat vroeg hij hetzelfde te doen en het bespaarde geld aan onderwijsprogramma's te geven. Hiermee leek hij te willen zeggen: 'Kijk, ik ben geen zakkenrollende politicus.' En zo geeft Morales impliciet gehoor aan de oproep van de anonieme schrijver van de leus op de muur in La Paz.



Reacties