Biodiversiteit en wat doen landen om het verlies ervan tegen te gaan

19-02-2004
Door: OneWorld Redactie
Bron: IPS/OneWorld

1. Wat is biodiversiteit?

De biodiversiteit (biologische diversiteit) is de optelsom van alle biodiversiteit vissenleven op aarde, met de nadruk op de verschillen tussen al die dieren (inclusief de mens!), planten en micro-organismen. Sinds het verschijnen van het eerste protoplasma op aarde heeft het leven zich in een bijna oneindige verscheidenheid ontwikkeld. Er zijn verschillende ecosystemen - van de diepzee over koraalriffen tot regenwouden en bergweiden - waarin uiteenlopende soorten dieren en planten voorkomen. Binnen een enkel soort zijn weer tal van verschillen. En tussen de exemplaren zijn weer tal van genetische verschillen. Gediscussieerd wordt er vooral over de soortenrijkdom. Wetenschappers hebben 1,5 tot 2 miljoen verschillende soorten dieren en planten beschreven. Een veelvoud van dat aantal soorten wacht nog op ontdekking.

2. Wat is het probleem?

De soortenrijkdom op aarde loopt steeds sneller terug. Jacht, vervuiling, ontbossing, verwoestijning en de uitbreiding van het landbouwareaal en andere menselijke activiteiten zijn de voorbije 200 jaar al ettelijke dier- en plantensoorten fataal geworden. Momenteel sterft er gemiddeld om de twintig minuten ergens ter wereld een diersoort uit. Volgens de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN) zijn 12.000 soorten gewervelde dieren bedreigd. Een kwart van de zoogdieren kan binnen afzienbare tijd voorgoed van de aarde verdwijnen.

De bevolkingsgroei, onhoudbare consumptiegewoonten, de uitbreiding van menselijke activiteiten tot de verste uithoeken van de aarde en de klimaatverandering maken het probleem almaar groter. In een ingezonden brief in Nature stelt een aantal wetenschappers zelfs dat tussen 15 procent en 37 procent van de soorten op aarde door klimaatverandering bedreigd zou kunnen worden. Paleontologen gaan ervan uit dat de aarde al vijf keer eerder een dergelijke massale slachting van het aantal levensvormen heeft meegemaakt. Maar voor het eerst ligt de oorzaak bij de mens. Die cijfers verschillen wel per bron, maar de tendens is dezelfde.

Wat is de situatie in Nederland?

In Nederland komen meer dan 35.000 soorten planten en dieren voor, waarvan de helft insecten zijn. Onder deze soorten zijn een aantal met internationale betekenis, zoals bepaalde vogels. Deze biologische diversiteit maakt ongeveer 2 procent uit van het totaal aantal soorten dat op de wereld bekend is.

De toestand van de natuur en het milieu in Nederland wordt afgelezen aan de graadmeter Natuurwaarde, ontwikkeld door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Die graadmeter kijkt zowel naar de veranderingen in de kwaliteit van de natuur als naar de veranderingen in oppervlakte van ecosystemen. Het areaal natuurgebied (kwantiteit) is de laatste 50 jaar met 7,2 procent afgenomen. Ecosystemen (heide, zoutwaterdelta en zoetwaterdelta) werden in die tijd zelfs gehalveerd. Ook polderden Nederlanders het IJsselmeer in ten behoeve van landbouw, recreatie en woningbouw, waardoor het gebied eenderde kleiner werd. Daar staat tegenover dat het areaal bos is toegenomen.

De gemiddelde kwaliteit van de natuur in Nederland ligt rond de 40 procent, berekend naar het gemiddeld aantal soorten ten opzichte van 50 jaar geleden. De mariene systemen, de Waddenzee en de Noordzee, zijn relatief goed geconserveerd en hebben een kwaliteit tussen de 45 en 50 procent.

4. Waar is de bedreiging voor verlies van biodiversiteit het grootst?

De bedreiging is erg acuut voor gebieden waar gemiddeld al veel dier- en plantensoorten voorkomen: de grote oerbossen in Zuidoost-Azië, het Congobekken en het Amazonegebied bijvoorbeeld. Eerder deze week meldden Amerikaanse en Indonesische onderzoekers dat tussen 1985 en 2001 29.000 vierkante kilometer regenwoud (bijna de oppervlakte van België) voor de bijl is gegaan in Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo.

Ook koraalriffen  - de soortenrijkste plaatsen in zee - worden zwaar bedreigd. Deze week publiceerde het Pew Center on Global Climate Change een studie waarin gesteld wordt dat 15 procent van de koraalriffen in de wereld al onherstelbaar beschadigd zijn als gevolg van de opwarming van de aarde, en dat 30 procent er de komende 30 jaar aan kan gaan.

Ook de genetische verarming is zorgwekkend. We kunnen dat proces ook vaststellen op ons eigen bord. In de loop van de 20ste eeuw verdween bijvoorbeeld 80 procent van de tomaten- en 92 procent van de sla-variëteiten. China verloor in 30 jaar tijd maar liefst 2.000 rijstsoorten.

5. Waarom is biodiversiteit belangrijk?

Er zijn ethische en esthetische argumenten om te treuren over het uitsterven van de tijger in Indonesië of het verdwijnen van de korhoenders uit de Vlaamse heidegebieden. Maar tegenwoordig wordt de waarde van dier- en plantensoorten vooral in economische termen uitgedrukt. De natuur levert eten, bouwmateriaal, medicijnen, ontspanningsmogelijkheden en bescherming tegen grote en kleine rampen. Bossen zuiveren de lucht en regelen de waterhuishouding van omliggende streken. Koraalriffen en mangrovewouden zijn de broedkamers van tal van zwaar belaagde vissoorten. Een Amerikaans onderzoek heeft berekend dat de goederen en diensten die de biodiversiteit levert, 33.000 miljard dollar per jaar opleveren. Dit is ongeveer evenveel als wat er jaarlijks aan goederen en diensten door mensen wordt geproduceerd.

Biodiversiteit tulpenNiemand weet precies wat de lange-termijngevolgen zijn van het massale verdwijnen van diersoorten. Zeker is dat er soms kettingreacties optreden, waardoor de slachting zwaar kan uitvallen en ook onverwachte soorten treft. Misschien worden bepaalde ecosystemen er volledig instabiel door, waardoor de schade niet te overzien is. Als de bossen in sommige streken sterven, kan het plaatselijke klimaat ingrijpend veranderen en wordt het bedrijven van landbouw bijvoorbeeld veel moeilijker.

Iedereen haalt voordeel uit een zo groot mogelijke biodiversiteit - voor arme mensen is wat ze gratis uit de natuur kunnen halen vaak zelfs levensbelangrijk. Maar grote ondernemingen en vooral bedrijven uit rijke landen krijgen ook dollartekens in de ogen bij de exploitatie van die ('gratis') rijkdom. Ontwikkelingslanden en maatschappelijke organisaties lopen hiertegen te hoop.

6. Wat onderneemt de wereld?

'Aaibare' diersoorten als gorilla's, tijgers en zangvogels worden al decennialang beschermd door vangst- of jachtverboden en het afbakenen van reservaten. Als die beschermde gebieden groot genoeg zijn en goed worden gecontroleerd, hebben die soorten inderdaad een goede kans om het langer uit te zingen - evenals tal van andere bewoners van hetzelfde ecosysteem.

Maar ook al zijn er wereldwijd ongeveer 100.000 reservaten, natuurgebieden die ook nog eens goed worden beheerd zijn zeldzaam en vaak te klein en versnipperd. Buiten die gebieden gaat de slachting door. Soorten verdwijnen voordat hun belang bekend is. Uiteindelijk dringen de effecten van die verschraling ook door tot in de meest geïsoleerde natuurgebieden.

In de jaren 80 begon het besef te groeien dat er een systematische aanpak nodig was om de soortenrijkdom op aarde te behoeden. Op de VN-top voor Milieu en Ontwikkeling van 1992 werd een Biodiversiteitsconventie ondertekend, die in 1993 van kracht werd. Het internationale verdrag, dat inmiddels door 188 landen ondertekend is, somt drie hoofddoestellingen op: het behoud van de biodiversiteit (bescherming van bedreigde soorten en ecosystemen), duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen (bijvoorbeeld overbevissing en kaalkap tegengaan) en een eerlijke verdeling van de winst die gehaald wordt uit de exploitatie van de soortenrijkdom.

In Nederland moet de nota  'Natuur voor mensen, mensen voor natuur' de sectoren landbouw, visserij en toerisme bevorderen duurzaam te werk te gaan.

7. Wat onderneemt Nederland?

Nederland kent de zogenaamde 'ecologische hoofdstructuur' (EHS). Dat is een nationaal netwerk van natuurgebieden waarmee de biodiversiteit bewaard moet blijven. De basis van het EHS wordt gevormd door de bestaande grote natuurgebieden, zoals de kuststrook, de delta, de Noordzee, de Waddenzee en de bossen en heidevelden op de Veluwe.

Door aaneengesloten natuurgebieden te creëren (ongeveer 750.000 hectare groot) zijn de soorten planten en dieren beter in staat te overleven en zich voort te planten. Ook moet het de uitwisseling tussen de populaties bevorderen. worden. Soms kan een (natuurvriendelijk) landbouwbedrijf

als verbinding tussen twee natuurgebieden dienen. Ook de overheid koopt soms landbouwgrond op en zet deze om in natuur. In 2018 moet het netwerk af zijn.

 

8. Hoe ver staan de ondertekenaars van de Biodiversiteitsconventie nu?

De algemene doelstellingen van de conventie zijn intussen handen en voeten gegeven en er zijn harde deadlines aan gekoppeld. In 2002 werd op de Wereldtop over Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg een actieplan aangenomen dat onder meer stelt dat tegen 2010 het verlies aan biodiversiteit significant moet worden teruggedrongen. Aangetaste visbestanden moeten tegen 2015 weer op peil komen. Voor de bescherming van het mariene milieu moet tegen 2012 een globaal actieplan van start gaan. En de ontwikkelingslanden moeten tegen 2020 een betere toegang krijgen tot biologische bestrijdingsmiddelen.

9. Wat moet de vergadering in Maleisië opleveren?

Aan goede voornemens ontbrak het niet. De voorbije twee weken vond in de Maleisische stad Kuala Lumpur de zevende conferentie van de ondertekenaars van de Biodiversiteitsconventie (COP 7) plaats.  Europees Milieu-commissaris Margot Wallström stelde dat er dringend concrete maatregelen moeten komen om het verlies van biodiversiteit af te remmen. De EU wil volgens haar vooral werk maken van een wereldwijd netwerk van beschermde gebieden waar bedreigde soorten veilig zijn. Op het vasteland zou dat netwerk tegen 2010 klaar moeten zijn, op zee tegen 2012. Als de natuurlijke rijkdom blijft wegsmelten, aldus Wallström, is de bevolking van de arme landen daarvan het eerste slachtoffer.

10. Wat zijn de tegenstellingen tussen landen?

Biodiversiteit binenkort in het museumMaar naast de bekommernis om milieu en ontwikkeling spelen op vergaderingen als die van Kuala Lumpur veel andere belangen mee. Opvallend is bijvoorbeeld dat de Verenigde Staten, een van de weinige landen die de conventie niet hebben ondertekend, toch een delegatie van 40 mensen naar de Maleisische hoofdstad stuurden. De VS willen onder meer verhinderen dat er nog meer milieubezwaren worden opgeworpen tegen transgene gewassen, of dat grote bedrijven die in het buitenland verzameld genetisch materiaal in hun productieprocessen gebruiken, vergoedingen moeten gaan betalen aan bosbewoners of traditionele boeren.   

De ontwikkelingslanden willen in de eerste plaats boter bij de vis. Als de rijke landen vinden dat de rest van de wereld de natuur beter moet beschermen, moeten ze met meer technologische en financiële hulp over de brug komen. Ze dringen ook aan op een betere bescherming tegen 'biopiraterij': pogingen van westerse bedrijven om via patenten munt te slaan uit de genetische verscheidenheid die generaties van boeren in ontwikkelingslanden hebben opgebouwd.

11. Wat is de positie van landen met uitzonderlijke natuurlijke rijkdom?

15 Ontwikkelingslanden met een uitzonderlijke natuurlijke rijkdom die samenwerken om hun biodiversiteit beter ten nutte te maken en te beschermen, sturen aan op een bindend internationaal 'Access and Benefit-Sharing'(ABS)-regime. Volgens dit regime zouden de industrielanden de winsten die hun bedrijven halen uit bossen en andere interessante ecosystemen in het Zuiden, eerlijk moeten delen met de gastlanden en inheemse groepen. De internationale gemeenschap zou ook veel meer moeten investeren in de bescherming van de biodiversiteit dan nu het geval is.

Deze 15 'gelijkgezinde megadiverse landen' zijn Mexico, Brazilië, Colombia, Peru, Ecuador, Venezuela, Bolivia, Costa Rica, China, India, Maleisië, Indonesië, de Filipijnen, Kenia en Zuid-Afrika.

De Megadiverse Landen, die zeggen goed te zijn voor meer dan 70 procent van de biodiversiteit op aarde, hebben ook Congo en Madagascar uitgenodigd deel uit te maken van hun groep. De 15 willen met hulp van het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) een zogeheten Megadivers Samenwerkingsfonds oprichten om gezamenlijke projecten te financieren.

De zevende conferentie voor de Biodiversiteitsconventie werd besloten op 20 februari. De resultaten van de conferentie zijn onder meer te lezen op Earth Negotiations Bulletin
 

REACTIES VAN LEZERS

Auke Hoekstra schrijft:

"Ik onderschrijf de meeste doelstellingen van oneworld en ben net lid geworden van de nieuwe omroep. Zo kwam ik ook op de site. Leuk geschreven artikelen over relevante zaken en voor de verandering is voorzien van feitelijke informatie.
Maar de euforie was van korte duur. Want de gegevens kloppen niet.
Een voorbeeld wat me erg in het oog sprong was jullie andwoord op vraag 2 van jullie pagina met vragen en antwoorden rond biodiversiteit. Ik lees:
"Volgens de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN) zijn 12.000 soorten gewervelde dieren bedreigd. Een kwart van de zoogdieren kan binnen afzienbare tijd voorgoed van de aarde verdwijnen. Wetenschappers vrezen dat de aarde nog eens 20 procent van de bestaande soorten zal verliezen tegen 2020 en 50 procent tegen 2050."
Dus ik op zoek naar achtergronden bij de IUCN (de enige bronvermelding!). Als je dan verder kijkt dan je neus lang is blijkt het grootste deel van de diersoorten "vulnerable" en dit betekent dat er meer dan 10% kans is dat ze binnen 100 jaar uitsterven. Dus "25% kan binnen afzienbare tijd verdwijnen" is eigenlijk "Naar schatting 5% zal binnen 100 jaar uitsterven als we zo doorgaan." Klinkt toch anders. Daarna wordt het nog veel bonter. De IUCN stelt immers dat de van alle gewervelden 6% bedreigd is (in plaats van 25% van de zoogdieren) en dat van alle soorten in totaal 0.02% bedreigt is. Met andere woorden: "Naar schatting zal minder dan 0.01% van alle soorten de komende 100 jaar uitsterven." Blijkbaar is dat niet spectaculair genoeg want jullie hebben een wetenschapper gevonden die er 50% in 2050 van maakt. Wie biedt er meer?

Mijn conclusie is dat jullie of de feiten bewust verdraaien (daar lijkt het op) of dat jullie zelfs op belangrijke informatiepagina's niet de moeite nemen om je bronnen goed te lezen. Dat is nog erger dan borrelpraat. Dat is geraffineerd liegen.
Nu is dat liegen in dit geval vast wel met goede bedoelingen maar waarom? Ik kan me alleen maar voorstellen dat het hier om "white lies" gaat zoals Engelsen dat noemen en dat dit "noodzakelijk" wordt geacht omdat de mensen van de ernst van de sitatie doordrongen moeten worden en de meeste toch niet de moeite nemen om op bronnenonderzoek uit te gaan. Het doel heiligt de middelen zeg maar.
Als het iets anders is ben ik daar erg benieuwd naar. Voorlopig ben ik vooral teleurgesteld.
Kunnen jullie me misschien een andere site aanraden a la oneworld waar ze zich onthouden van deze white lies en waar ze hun bronnenonderzoek wel serieus nemen? Dat zou ik zeer waarderen."

Naschrift hoofdredactie:

"Voorop staat dat het nooit onze bedoeling is de feiten bewust te verdraaien. Dat heeft absoluut geen zin, daar prikken mensen zo doorheen. Dat is niet alleen niet goed voor ons imago, maar veel erger: dat zou gelijk staan aan liegen, zoals u terecht zegt. Hoewel wij duidelijk een selectie maken in de onderwerpen die wij brengen, moet dat op feiten zijn gebaseerd: wij hebben een en ander zelfs vastgelegd in een uitgebreid webstatuut (halverwege de pagina).
De bron van (een groot deel van) het verhaal was IPS. Zij schrijven in reactie:
"De hogere schattingen komen uit onverdachte bron. UNEP schatte begin dit jaar dat tegen 2050 minstens 1 miljoen soorten kunnen uitsterven, alleen al als gevolg van de klimaatverandering. Dat is meer dan de helft van de bekende soorten, en (maar dat is een heel ruwe schatting) een tiende van alle soorten die op aarde voorkomen. WWF schat dat de voorbije 25 jaar al 30 procent van de biodiversiteit op aarde verloren is gegaan. De schattingen lopen sterk uiteen. Daarom zou het eigenlijk goed zijn bij elke cijfer een bronvermelding te geven. Maar dit is een nieuwssite, en geen wetenschappelijke site."
OneWorld moet kunnen vertrouwen op zijn bronnen, alles zelf checken is onmogelijk. IPS baseert zich op de UNEP, de VN-Milieu-afdeling die verwijzen naar een studie in het gerenommeerde tijdschrift Nature (C.D. Thomas et al., 2004, "Extinction risk from climate change", in Nature, vol 427, proof pages 145-148). Zie: Mass Extinction Looms By 2050, Climate Study Finds

Laat onverlet dat wij reacties als bovenstaande zeer waarderen. Zij houden ons scherp: het geeft aan dat wij soms de juistheid van de cijfers extra moeten controleren en de bronnen ervan moeten vermelden. Dat zal uiteindelijk de kwaliteit van de website in zijn geheel ten goede komen.

 

Officiële site van de Biodiversiteitsconventie

Wereld Natuur Fonds

Greenpeace

World Conservation Union

Natuur en Milieucompendium van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) over Natuurkwaliteit

 

Reacties