Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Mexico heeft de verkiezingskoorts te pakken. Op 1 juli kiest het land niet alleen een nieuwe president, maar ook meer dan drieduizend senatoren, volksvertegenwoordigers en lokale bestuurders. Nog nooit werden zoveel mandaten betwist: een historische stembusslag. De inzet is bovendien hoog: talloze Mexicanen durven na donker de straat niet op en kunnen geen corruptieschandaal meer verteren. Het land snakt naar verandering.

In Cherán, een stadje van zo’n 20.000 inwoners in de deelstaat Michoacán, is dezer dagen echter geen verkiezingsaffiche te bespeuren. Politieke partijen zijn er namelijk verbannen. Zeven jaar geleden gooiden bewoners, aangevoerd door vrouwen, illegale houtkappers het dorp uit – het bos is heilig voor de Purépecha-gemeenschap die er woont. Kort daarna werden hun handlangers in de lokale politiek en politie verjaagd. Cherán verklaarde zich onafhankelijk.

6C2A0721
Verkiezingskoorts in Aquila, aan de kust van de Mexicaanse deelstaat Michoacán. De PRI van uitredend president Enrique Peña Nieto verliest de verkiezingen allicht. Beeld door: Heriberto Paredes
6C2A0731
Verkiezingskoorts. Beeld door: Heriberto Paredes

Oase van rust

“We waren niet tevreden meer met de manier van werken van politieke partijen”, vertelt David Romero, advocaat en gemeenschapsleider in Cherán. “De noden van de gemeenschap en prangende sociale kwesties werden straal genegeerd. Zelfverrijking was meestal de opzet van bewindvoerders – en bovendien speelden ze onder één hoedje met misdadigers. Op een dag hadden we er genoeg van.”

Sinds 2011 wordt Cherán bestuurd volgens de gebruiken en gewoontes van de oorspronkelijke bewoners van het gebied. De Mexicaanse wet laat dat toe wanneer inwoners overwegend vanuit oorspronkelijke bewonersgroepen afkomstig zijn. Het stadje heeft een eigen ordedienst: Cherán is zodoende uitgegroeid tot een oase van rust en veiligheid te midden van een staat die geplaagd wordt door talrijke misdaadgroepen en lijdt onder hoge straffeloosheid.

6C2A0929-1
Het stadje Cherán, in de Mexicaanse deelstaat Michoacán, koos begin juni een nieuwe Hoge Raad, ofwel een bestuursorgaan dat traditionele politiek vervangt. Beeld door: Heriberto Paredes
6C2A0973
Cherán wordt overwegend bewoond door oorspronkelijke bewoners en bestuurt zichzelf volgens oude gebruiken en gewoontes. Beeld door: Heriberto Paredes

Politieke partijen hebben geen oplossing voor onveiligheid en ze voeren slecht beleid. We doen het zelf beter, zo simpel is het

Het Cherán-effect

6C2A8941
Een optocht bij de zevende verjaardag van de opstand in Cherán, in april. Beeld door: Heriberto Paredes
6C2A8993
Cherán. Beeld door: Heriberto Paredes
6C2A8944
Zeven jaar geleden maakte het stadje Cherán een inde aan de georganiseerde misdaad en haar handlangers in politiek en politie. Recent werd de zevende verjaardag van de opstand gevierd. Beeld door: Heriberto Paredes

Het is al de derde verkiezing die Cherán aan zich voorbij laat gaan. Dit jaar volgen voor het eerst ook de twee naburige gemeentes Nahuatzen en Paracho het voorbeeld van Cherán, zij het aftastend: op verkiezingsdag zal er geen stemhokje te vinden zijn. “Ik zie dat langzaam maar zeker verder uitbreiden naar andere Purépecha-gemeenschappen in Michoacán”, zegt Romero. “Om dezelfde reden: politieke partijen hebben geen oplossing voor onveiligheid en ze voeren slecht beleid. We doen het zelf beter, zo simpel is het.”

In Michoacán kan stilaan van het ‘Cherán-effect’ gesproken worden. Ook in de zuidelijkste deelstaat Chiapas werpen Tzotzils en Tzeltals dezer dagen blokkades op tegen logistieke ploegen van de electorale autoriteiten. In de staten Oaxaca, Guerrero, Nayarit en Jalisco spelen zich gelijkaardige taferelen af. Het gaat tot dusver om zeventien gemeentes in totaal, volgens het Nationale Electorale Instituut (INE).

Het INE in Mexico-Stad hangt het liever niet aan de grote klok dat steeds meer dorpen de verkiezingen de rug toekeren. “Ja, er zijn her en der plekken die liever niet meer deelnemen”, zegt raadgeefster Lydia Márquez. “Maar we werken de klok rond om toch stemhokjes neer te planten buiten die gemeenschappen, opdat zij die willen, toch kunnen stemmen. Dat is onze plicht, volgens de Grondwet.”

War on drugs en onteigening

“De hang naar autonomie van gemeenschappen zoals Cherán komt voort uit de war on drugs die is ontketend in 2006”, zegt Raúl Romero Gallardo, socioloog aan de Nationale Autonome Universiteit van Mexico (UNAM), en gespecialiseerd in sociale bewegingen. “Die oorlog heeft het geweld in heel Mexico alleen maar doen toenemen, en heeft zeker tradiotionele gemeenschappen tot gedwongen onteigeningen geleid, naarmate drugsbendes ander terrein opzochten. De context verschilt van regio tot regio, maar de recente emancipatiebeweging is zonder twijfel een reactie op het jarenlange geweld.”

Tot 2000 stond de Partido Revolucionario Institucional (PRI) van de weinig populaire uittredende president Enrique Peña Nieto zeventig jaar onafgebroken aan het bewind. Maar hoewel de machtspartij straks naar alle waarschijnlijkheid opnieuw van de troon gestoten wordt door de linkse Andrés Manuel López Obrador – de gedoodverfde winnaar handhaaft een ruime voorsprong in de peilingen – heeft de PRI een groot deel van Mexico aan zich gebonden middels cliëntelisme: geld en gunsten in ruil voor loyaliteit. Terwijl net dat deel van de bevolking onder de meest extreme armoede gebukt gaat.

Afkeer van traditionele politiek partijen

López Obrador maakt zich sterk Mexico radicaal te willen transformeren als hij aan de macht komt. De partij die hij in 2012 oprichtte heet niet voor niets Movimiento de Regeneración Nacional, kortweg ‘Morena’. De zogeheten ‘beweging voor nationale regeneratie’ spint er handig garen bij dat steeds meer doorsnee Mexicanen zich teleurgesteld afkeren van de traditionele partijen. In zekere zin heeft heel Mexico, niet alleen Cherán, knap genoeg van het jarenlange wanbestuur.

López Obrador belooft de zaak van de oorspronkelijke bevolkingsgroepen te behartigen. “Tegelijk wil hij grote infrastructuurprojecten uit de grond stampen”, zegt socioloog Raúl Romero Gallardo. “Dat is een contradictie: infrastructuurprojecten gaan in Mexico steevast hand in hand met onteigening en onderdrukking van oorspronkelijke volkeren. Daarom staan de politiek geëngageerde gemeenschappen zoals Cherán, die zich afzetten van de PRI en de andere partijen, wantrouwig tegenover de man. Elders geniet López Obrador dan weer wel aanhang onder autochtone volkeren.”

'Nooit meer een Mexico zonder ons’

Toch koesterde een deel van het oudste Mexico aanvankelijk hoop voor deze verkiezingen. Het Nationaal Inheems Congres (CNI), een koepelorganisatie, en de antikapitalistische Zapatista-beweging die in het zuidelijke Chiapas gebied controleren, wilden met de 54-jarige María de Jesús Patricio Martínez, een Nahua en traditioneel geneeskundige, een gooi doen naar het presidentschap. ‘Nooit meer een Mexico zonder ons’, luidde een campagneslogan. Toch haalde ze niet de verplichte 800.000 handtekeningen om zich als kandidaat te registreren, mede doordat de handtekeningen online verzameld moesten worden, en net in de gebieden waar het animo het sterkst was vaak geen internetverbinding is.

Ook Gallardo zette zijn schouders onder de campagne van ‘Marichuy’, zoals Patricio Martínez bekendstaat. “Maar wat vandaag resteert aan beleidsvoorstellen, inclusief die van López Obrador, betekent enkel meer pijn voor de oorspronkelijke volkeren van Mexico. Daarom ga ik straks niet stemmen, net als zoveel andere jongeren die genoeg hebben van de allesverslindende Mexicaanse machtspolitiek.”

DSC_0172
Campagne-affiche María de Jesús Patricio Martínez, Tepotzlán, Mexico. Beeld door: Ruby Sanders

Verdeeldheid in Cherán

Cherán heeft geen burgemeester meer. In plaats daarvan bestuurt een Hoge Raad van twaalf bewoners (drie uit elk van de vier stadswijken) de gemeenschap. Ze worden bijgestaan door stuurgroepen voor onder meer Eer en Justitie, Gemeenschappelijke Goeden, Jeugd en Vrouwen.

In september wordt een derde bestuur aangesteld. De leden ervan werden begin juni verkozen. Dat gaat als volgt: kandidaten zetten op een pleintje hun visie voor Cherán uiteen en het publiek kiest. “Het proces verschilt al met al niet zoveel van officiële verkiezingen, maar kandidaten worden voorgedragen door hun gemeenschap, en oefenen een ambt ook volledig vrijwillig uit”, zegt David Romero. “We kennen ze, en weten of ze al dan niet geëngageerd zijn met de gemeenschap.”

Wat hebben de politieke partijen nog te bieden?

Toch kent Cherán ook uitdagingen. Vertegenwoordigers van politieke partijen trachten bewoners ervan te overtuigen opnieuw verkiezingen te houden. Ze willen zelfs een referendum afdwingen om dat te bewerkstelligen. Dat creëert naar verluidt verdeeldheid binnen families, waarvan niet iedereen altijd even geëngageerd is. De ‘dinosaurus’, zoals de PRI bijgenaamd wordt, geeft zich niet zonder slag of stoot gewonnen.

Romero sust. “We zijn vastberaden, staan sterk in de schoenen en blijven verder bouwen aan ons gemeenschappelijk project dat ons na aan het hart ligt. Wat hebben de politieke partijen nog te bieden?” De onafhankelijkheid van Cherán is bekrachtigd door het Mexicaanse hooggerechtshof en heeft van een nieuwe regering, van welke signatuur ook, niet veel te vrezen. Vergelijkbare gemeenschappen, met name aan de kust van Michoacán, genieten eigen veiligheidsdiensten, zogenaamde autodefensas, maar niet het veilige statuut van Cherán. Daar voelen bewoners beslist meer druk van de lokale autoriteiten en internationale mijnbouwbedrijven die in de regio zakendoen. Als burgemeester van Mexico-Stad, tussen 2000 en 2005, stond López Obrador te boek als een pragmaticus die zo nodig deals met de zakenwereld sloot: het is daarom nog een groot vraagteken aan welke kant hij zal eindigen.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
fvbl90Xt_400x400

Arthur Debruyne

Arthur Debruyne (1986) schrijft voornamelijk over mensenrechten en migratie. De afgelopen tijd heeft hij hierover bericht vanuit de VS, …
Profielpagina

Advertentie

banner_buurt-1 (002)

Advertentie

NRC Live – Banner Mobiliteit – OneWorld – 600×500 (002) 6 nov