Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Na de scheiding van zijn ouders groeide Ricardo Hensema (32) op bij zijn vader, die net als hij laaggeletterd is. “Hij kon mij daarom niet helpen. Ik was vooral bezig met spelen en op straat rondhangen”, vertelt Hensema. Het speciaal onderwijs waar hij op zat, was praktijkonderwijs. “Daar leerde ik niet veel lezen en schrijven. Maar ik wist niet anders. Je went eraan als je zo opgroeit.” Na het vijftien jaar te verhullen heeft hij eindelijk iets aan zijn lage niveau van lezen en schrijven gedaan, voor zichzelf en voor zijn dochter.

Iemand die laaggeletterd is, heeft grote moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Diegene is niet ongeletterd (analfabetisch), maar beheerst niet ‘niveau 2F’, het eindniveau van vmbo, mbo-1, -2 en -3.
In Nederland zijn 2,5 miljoen mensen ouder dan zestien laaggeletterd. In de categorie 16-65 jaar zijn dit er 1,8 miljoen. 65 procent van de laaggeletterde personen heeft Nederlands als moedertaal.

Smoesjes

Hensema wist zich goed te redden, ondanks zijn laaggeletterdheid, ook in zijn werk als bedrijfsleider van een autobedrijf. “Ik stuurde mensen aan die mails voor mij verzonden. Maar dat hoort eigenlijk niet met zo’n functie, dat moet je zelf doen”, beaamt hij.

Als hij met klanten moest werken, was hij altijd goed in het bedenken van smoesjes om niet in hun bijzijn te hoeven schrijven of lezen. “Als een klant over mijn schouder meekeek als ik zijn naam moest noteren, dan raakte ik lichtelijk in paniek. Daarom legde ik altijd een briefje neer en vroeg ik of ze zelf hun gegevens konden noteren. Zo heb ik het best goed weten te verbergen.” Het hielp ook dat hij in het autobedrijf veel in de zaak stond en dus met zijn handen werkte, waardoor hij relatief weinig in situaties kwam waarbij hij iets moest lezen of opschrijven.

Ricardo-Hensema
Ricardo Hensema (32) met zijn dochter

Thuis hielp zijn vrouw hem met lezen en schrijven. “Ik wachtte tot ze ’s avonds thuis kwam, zodat zij mijn mail kon beantwoorden of brieven kon lezen die ik niet snapte”, legt Hensema uit. “Zo ben ik er al die jaren onderuit gekomen.”

Dat hij zich redde, betekent niet dat Hensema geen hinder ondervond van zijn taalniveau. “Als ik een mail kreeg met veel vragen, dan liep ik vast en werd ik nerveus. Ik ging twijfelen en werd zo benauwd dat ik er helemaal niet meer op antwoordde.” Hij drukte zijn problemen weg totdat ze weer de kop op staken. “Dan belde iemand bijvoorbeeld om te vragen waarom ik niet reageerde. Ik verzon altijd wel een reden.”

Eerder voelde ik me eigenlijk te stoer voor taalles en schaamde ik me binnen mijn vriendengroep

Uit onderzoek van Stichting Lezen & Schrijven en de Universiteit Maastricht uit september 2018 blijkt dat het aantal laaggeletterden de laatste jaren is toegenomen. Het onderzoek noemt daarvoor drie oorzaken:
• Nederland telt steeds meer ouderen. Onder deze groep ligt de laaggeletterdheid hoog, omdat basisvaardigheden als lezen en schrijven afnemen naarmate iemand ouder wordt.
• Er is een toename van migranten in Nederland. Van deze groep haalt niet iedereen de inburgeringstoets (ongeveer 3000 migranten slaagden tussen 2013 en 2018 niet). Vanwege hun moeite met lezen en rekenen worden zij als laaggeletterd aangeduid.
• Er komen volgens de Onderwijsinspectie de laatste twee jaar steeds meer leerlingen van de basisschool die niet goed kunnen lezen en/of rekenen. Dit kan komen door gebrek aan leesmotivatie, (te) grote klassen en te weinig aandacht voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben op dit gebied. 17,9 procent van alle 15-jarigen in Nederland heeft een leesniveau waarbij zij een verhoogd risico lopen om op latere leeftijd laaggeletterd te worden.

Taalcoach

De omslag kwam voor Hensema toen zijn vrouw zwanger raakte. “Ze zei: ‘Zou je er niet iets mee doen? Je wil ons kind straks toch voorlezen en helpen met haar huiswerk?’” Dit gaf hem eindelijk het duwtje in de rug dat hij nodig had om op zijn dertigste te beginnen met werken aan zijn laaggeletterdheid. “Zij gaf me het zetje dat ik nodig had. Eerder voelde ik me er eigenlijk te stoer voor en schaamde ik me binnen mijn vriendengroep. Nu besefte ik: als ik verder wil in de toekomst, dan moet ik stappen ondernemen.”

Via via kwam Hensema terecht bij Taalpunt Raalte, een van de cursusplekken die Taal voor het Leven in Nederlandse gemeenten heeft geopend. “Daar moest ik op de computer een toets maken. Die vond ik best makkelijk, want typen kan ik veel beter dan schrijven”, vertelt hij. Hij werd in een groep geplaatst van jongeren van zestien-zeventien jaar. “Daar voelde ik me niet prettig bij, ik voelde me veel te oud. Daarom kreeg ik een taalcoach”, legt Hensema uit. Hij oefende één keer in de week bij de coach en kreeg voor drie avonden in de week huiswerk mee. “Dat begon met korte zinnen als ‘We gaan koffie drinken om tien uur’. Ik kreeg huiswerkopdrachten mee uit een boekje genaamd Begrijpend Lezen. Dat zijn opdrachten bij verhaaltjes voor kinderen van vijf of zes jaar. Na drie maanden ging ik langzamerhand een beetje lezen.”

Na lang oefenen op zijn leesvaardigheid kreeg Hensema de opdracht om te schrijven over zijn leven. Zijn taalcoach kwam met het idee om een boekje te maken over zijn dochter. “Zijn vrouw had dat ook gedaan voor hun kinderen. Ze gaf het boekje dan op hun zestiende aan de kinderen. Ik dacht: dat is iets voor mij.” Zo hield Hensema zijn taallessen vol, en maakte ze steeds een stukje uitdagender voor zichzelf.

Geld, werk en gezondheid
Rekeningen begrijpen, toeslagen aanvragen of de administratie bijhouden is voor laaggeletterde mensen lastig. Hierdoor kunnen ze in financiële problemen terechtkomen. Schulden kunnen zich blijven opstapelen doordat bijvoorbeeld aanmaningen moeilijk te begrijpen zijn. Ook weten mensen de schuldhulpverlening vaak niet goed te vinden. Andersom vergroot armoede ook de kans op laaggeletterdheid weer.

Een laaggeletterd persoon heeft over het algemeen een zwakkere arbeidspositie dan iemand die goed kan lezen, schrijven en rekenen. Ook omdat laaggeletterden vaak minder digitaal vaardig zijn, terwijl veel beroepen juist steeds meer gedigitaliseerd worden.

Laaggeletterdheid is ook een risicofactor voor de gezondheid. Het risico op verkeerd medicijngebruik omdat bijsluiters te lastig zijn is groot. Ook kunnen psychische en fysieke klachten opspelen door de problemen met lezen en schrijven. Laaggeletterdheid hangt samen met een 1,5 keer grotere kans op vroegtijdig overlijden in vergelijking in met de geletterde populatie.

Voorbeeldfunctie

“Ik vind mezelf nu niet meer laaggeletterd”, vertelt Hensema. “Ik heb me heel goed ontwikkeld, ook al kan ik geen heel boek schrijven. Ik kan mijn dochter nu voorlezen. Ook heb ik geholpen toen we een nieuw huis kochten, terwijl ik mijn handen daar normaal gesproken vanaf had getrokken. Ik kan mezelf redden.”

Hensema is genomineerd om nationale Taalheld 2018 te worden. Taalhelden zetten zich in voor een beter geletterd Nederland. “Er zijn denk ik weinig jongens van mijn leeftijd die voor hun laaggeletterdheid uit durven komen”, vertelt hij. Vaak zijn mensen bang om dom gevonden te worden, zeker degenen die Nederlands als moedertaal spreken. “Dat snap ik. Veel goede kameraden wisten niet dat ik laaggeletterd was, totdat ik dit vertelde aan RTV Oost. Ik was eerst bang voor negatieve reacties, maar iedereen reageerde positief. Mijn vrienden waren gigantisch trots op me.”

Ik ga er alles aan doen om te zorgen dat mijn dochter niet laaggeletterd wordt

Veel tijd om actief te zijn als Taalheld heeft hij niet, omdat hij over drie jaar waarschijnlijk het autobedrijf van zijn baas overneemt. “Ik ben nu ruim twee jaar bezig met taallessen, maar nu wil ik op eigen benen staan. Na de Taalheldverkiezingen is het genoeg geweest. Uiteindelijk heb ik het voor mezelf gedaan, maar als ik iemand kan helpen door te laten zien wat je kunt bereiken als laaggeletterde, zoals in een filmpje, dan sta ik daar zeker voor open.”

In de tussentijd blijft hij aan zijn taal werken, bijvoorbeeld door zijn dochtertje voor te lezen. Als ze ouder is, wil Hensema haar vertellen over zijn laaggeletterdheid. Omdat het belangrijk is, maar ook omdat hij wil vertellen over het boekje over haar jeugd dat hij schrijft tijdens zijn taallessen. “Je komt haar kamer ’s avonds niet uit zonder voor te lezen. Ik zie dat ze het leuk vindt en zich ontwikkelt. Ik ga er alles aan doen om te zorgen dat zij niet laaggeletterd wordt.”

“Laaggeletterden hebben minder vertrouwen in de politiek en hun eigen invloed daarop, en ze doen minder vrijwilligerswerk. Stemmen is lastig. Ongewenst natuurlijk: het gaat om een grote groep mensen uit onze samenleving die daardoor niet goed vertegenwoordigd is”, laat Dieuwertje Penders van Stichting Lezen en Schrijven weten.

Maar er is hoop: “Na de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen namen 92 gemeenten laaggeletterdheid op in hun coalitieakkoord; het staat ook in het regeerakkoord. Steeds meer bedrijven beseffen dat de aanpak van laaggeletterdheid een voorwaarde is voor veiligheid op de werkvloer en noodzakelijk voor de ontwikkeling van personeel. De Algemene Rekenkamer becijferde in 2016 dat op dit moment slechts 5 procent van de doelgroep bereikt wordt. Nu het bewustzijn er is, moet er ook daadwerkelijk worden gehandeld. Meer initiatieven en middelen om mensen te bereiken die grote drempels ervaren bij het zoeken van hulp. Professionals moeten de ruimte krijgen om met laaggeletterdheid aan de slag te gaan. Daarnaast: voorkomen is beter dan genezen. Dat betekent dat er ook meer aandacht moet komen voor taal en rekenen op school, en natuurlijk voorlezen vanaf jongs af aan.”

lakota1

Voor Lakota zijn woorden daden

De Lakota, de oorspronkelijke VS bewoners, proberen hun taal voor uitsterving te behoeden.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
IMG_20180927_111414_973

Fleur Bubbert

Fleur Bubbert (1997) is student journalistiek en hoopt met haar verhalen de wereld een stukje mooier, duurzamer en rechtvaardiger te maken.
Profielpagina