Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Er zijn slechts 1500 mensen die het Lakota nog beheersen. Wil je die taal horen, dan heb je de grootste kans bij een begrafenis. De meeste sprekers wonen in het Pine Ridge-reservaat in Zuid-Dakota. Dit indrukwekkend lege hart van Amerika was ooit het domein van bisons en van volkeren die vroeger indianen genoemd werden. Nu zijn de termen Native Americans of American Indians gebruikelijk, hoewel de bewoners van het Pine Ridge-reservaat zichzelf liever Lakota noemen. Dawn Frank (46) is een van hen. Ze is adjunct-directeur van Oglala Lakota College, de Hogeschool van Pine Ridge, en zet zich met hart en ziel in voor taalbehoud: iedereen leert daar nu Lakota.

Als mijn moeder vroeger Lakota sprak, sloegen de onderwijzers haar

lakota2
Dawn Frank, adjunct-directeur van de Hogeschool van Pine Ridge.

Frank: “Als we de taal kwijtraken, verliezen we onze identiteit.” Ze vertelt dat een oudere Lakota onlangs een uur bezig was om haar de betekenis van het woord ‘luisteren’ uit te leggen. Er is een spirituele component die in het Engels niet over te brengen is, zegt ze. “In de wereld van vandaag verwachten we oogcontact van de luisteraar, maar Lakota-ouderen luisteren met hun ogen dicht en de handen gevouwen: om je te begrijpen en te doorgronden.”

Taal is essentieel, vindt Frank. Veel Lakota hebben sociale problemen. Die vinden hun oorsprong in de hardhandige pogingen van de federale overheid om de bevolking zich te laten aanpassen aan de Amerikaanse samenleving, maar ook in het afnemen van hun land en in gedwongen verhuizingen. Jongeren groeien op met dat trauma, na decennia van etnische zuivering en landjepik. “Wie Lakota leert, hervindt de cultuur, de familie en de gemeenschap”, zegt ze.

Levensverwachting

Volgens de laatst beschikbare officiële telling – daterend uit de jaren ’90 – wonen er zo’n 103 duizend Lakota verspreid over Noord- en Zuid-Dakota, in vijf verschillende reservaten, waaronder Pine Ridge. In dit reservaat, in oppervlakte groter dan Overijssel en Gelderland samen, leeft 40 procent van de naar schatting 40 duizend inwoners in armoede, soms zonder centrale verwarming en stromend water. Met 66 jaar heeft het gebied de laagste levensverwachting van Noord- en Zuid-Amerika, volgens statistieken van de American Medical Association en de Verenigde Naties (VN). Veel inwoners zijn alcoholverslaafd.

De Amerikaanse overheid heeft decennialang geprobeerd de taal en cultuur van de Lakota en andere oorspronkelijke volken te vernietigen. Tot in de jaren ’50 gingen kinderen verplicht naar christelijke kostscholen. Volgens onderzoek van het Lakota Language Consortium, dat samenwerkt met de VN, is 90 procent van de 500 talen die Noord-Amerika heeft gekend al verdwenen. Ook het Lakota is het uitsterven nabij, maar het geldt door de inzet van velen als een van  de talen met de beste kans te overleven. Dat is mede te danken aan Dawn Frank. “Als mijn moeder vroeger Lakota sprak, sloegen de onderwijzers op haar nagels, tot bloedens toe.” Toch voedde Frank haar vier kinderen op in Lakota, ze wilde de taal behouden voor de toekomst. Een van haar dochters, Savannah (22), studeert Milieutechniek in Californië. Als ze met haar moeder belt, begint ze steevast met een langgerekt ina, het Lakota-woord voor moeder. Haar sms’jes stuurt deze millennial in een taal die tot in de 20e eeuw geen schrift kende. Dit is mogelijk door een Lakota-toetsenbord voor de smartphone en een app met Lakotawoordenboek.

Reservaten
De oorspronkelijke bewoners van de Verenigde Staten zijn in de 18e en 19e eeuw onder dwang ondergebracht in reservaten. Zo kon de federale overheid controle uitoefenen en conflicten tussen ‘indianen’ en de Europese kolonisten voorkomen. Het was voor de meeste volken moeilijk om hun levenswijze vast te houden in een afgebakend gebied. Jagers moesten plots gaan boeren. Er bestaan nog steeds 326 reservaten. De bewoners kennen een vorm van zelfbestuur, casino’s vormen een inkomstenbron.

Lakota-protocol
De Amerikaanse overheid droeg de oorspronkelijke bevolking in de 19e eeuw op Engelse (christelijke) namen aan te nemen, maar het lukte ze niet om traditionele namen volledig uit te bannen. Als Dawn Frank zich voorstelt, gaat dat zo: “Mijn moeder is Sylvia Tobacco, mijn vader is Darrell Two Crow. Mijn Lakota-naam is T. Oyate Wiyankapi Win.” Vrij vertaald: ‘de vrouw die gezien wordt door haar volk’. Volgens Lakota-protocol vertel je altijd wie je vader en je moeder zijn en waar je voorouders vandaan komen. Dawn is haar wasicu-naam. Wasicu refereert aan witte mensen van Europese afkomst. Er is trouwens een Lakota-woord dat iedereen kent: tipi (tent). 

Taal-renaissance

Tot voor kort waren zulke hulpmiddelen er niet, maar er is een ware taal-renaissance gaande in het westen van Zuid-Dakota. “Er wordt meer Lakota geleerd dan ooit”, constateert Will Meya (46), directeur van het Lakota Language Consortium. Hij komt van origine uit Oostenrijk en heeft de taal gestudeerd.

Die trend is tekenend voor de positie van oorspronkelijke Amerikanen in de VS: ze zijn weer trots op hun cultuur, eisen hun rechten op en mengen zich in het publieke debat. Zoals bij het protest tegen de oliepijpleiding bij Standing Rock (Noord-Dakota) in 2016 en 2017 (de pijpleiding zou door het reservaat lopen en  door olielekkages het water vervuilen, red.) dat wereldwijd steun kreeg. De aanleg werd erdoor vertraagd. De mensen achter het protest kenden elkaar van een Lakota-zomerschool.

Ook in de politiek neemt het aandeel Native Americans toe: naar verwachting staan er tien kandidaten op de kieslijst voor de verkiezing van het Congres in november. Nog nooit was een vrouw uit de gemeenschap lid van het Congres, maar de kans is aanzienlijk dat daarin verandering komt, een aantal vrouwen heeft zich verkiesbaar gesteld.

Directeur Meya vreest monocultuur als de eeuwenoude orale tradities verloren gaan. Wereldwijd zal in de komende veertig jaar 90 procent van de als native aangemerkte talen ten onder gaan, becijferde de Language Conservancy (waar het Lakota Language Consortium deel van uitmaakt). Het is een onomkeerbaar proces. Meya: “Taalverlies is de grootste internationale crisis – en niemand heeft er weet van. Natuurlijk zijn talen levend en veranderen ze. Maar deze groepen hebben nooit een keuze gehad. Het Engels is hen door de strot geduwd. Het is een mensenrecht om te kiezen welke taal je spreekt. Mensen moeten de kans krijgen in twee werelden te leven.”

lakota3
De kinderen in Pine Ridge krijgen op school les in de geschiedenis, taal, kunst en het handwerk van de Lakota. Beeld door: Red Cloud Indian School Facebook-pagina

Lyle Jacobs (23), leraar aan de Our Lady of Lourdesschool in Pine Ridge, probeert dat te bewerkstelligen in zijn klas met 9- en 10-jarige leerlingen. Hij vertelt  hen hoe het er vroeger aan toe ging, toen hij als jongen naar deze school ging: als je Lakota sprak moest je je mond spoelen met zeep. Nu is de school koploper op het gebied van Lakota-onderwijs. Er zijn toiletten voor hoksila, jongens, en wincincala, meisjes. Of je ernaartoe mag, vraag je in het Lakota aan meester Lyle.

Scholen op de ‘rez’, zoals Jacobs het reservaat noemt, hebben weinig middelen. Dus ontwikkelde hij zelf geschiedenislessen. Het leerresultaat van de leerlingen ging met sprongen vooruit toen hij leesopdrachten gaf. Zoals over het vlakbij gelegen Wounded Knee, waar het federale leger in 1890 153 Lakota vermoordde. Binnenkort ontwikkelt Jacobs aan de Stanford University een taal-app. Zodat jongeren de taal makkelijker kunnen leren.

Ondanks alle inspanningen dreigt taalvernietiging. “Er komen tientallen nieuwe sprekers per jaar bij, maar we verliezen er ook zo’n 300”, aldus Meya van het Lakota Language Consortium. Wie Lakota leert, spreekt het vaak op een laag niveau. Dawn Frank: “Mijn moeder zegt weleens: je praat als een kleuter.”

lakota5
In de app New Lakota Dictionary kun je ook de uitspraak horen. Beeld door: Karlijn van Houwelingen

Voertaal voor peuters

Peter Hill (39) is geen Lakota. Hij bedacht wel een lesprogramma voor peuters. Hij leerde zelf de taal nadat hij – als net afgestudeerd onderwijzer uit Philadelphia – een baan op Red Cloud School in Pine Ridge had aangenomen. In een poging de taal die hij zo liefheeft nieuw leven in te blazen, begon hij een kinderdagverblijf met Lakota als voertaal. Eerst in zijn eigen huis, zijn dochter zat er ook bij. Nu is er jaarlijks plek voor vijf kinderen. En er is een wachtlijst. Uitbreiden kan niet zomaar – het is een hele toer om genoeg Lakota-sprekers te vinden die op de kleintjes passen.

lakota4
Er wordt allerlei lesmateriaal ontwikkeld in het Lakota. Beeld door: Lakota Language Consortium

De eerste kinderen stromen inmiddels door naar groep 4, waar ze nu leren rekenen in Lakota. “Als we dit vasthouden, spreken ze straks de taal vloeiend”, zegt Hill. Makkelijk is het niet. De wereld om hen heen is immers Engelstalig. “Het doel is dat ze ook Lakota spreken als niemand kijkt. Dat is een dagelijkse strijd. Lakota, géén Engels – ik zeg het heel vaak.”

Hij heeft hulp nodig. Op de deur van het enige supermarktje van Porcupine, een dorp in het reservaat, hangt een poster. ‘Lakota-sprekers, jullie kunnen helpen onze cultuur te redden’, staat erop. ‘Twee simpele stappen: spreek Lakota met baby’s en peuters en verwacht van hen dat ze alleen Lakota terugpraten.’ Cathy Elk (60), die in de omgeving woont, brengt de oproep in de praktijk met haar achterkleindochter. Haar kinderen en kleinkinderen hebben de taal nooit goed onder de knie gekregen. Ze heeft goede hoop dat de jongste generatie het tij keert. “De kleine is net een jaar. ‘Loop. Loop!’, zei ik gisteren tegen haar in Lakota. En ze liep.”

jason-leung-397008-unsplash2

Deel van Dossier

Het taaldossier

Taal is meer dan 'slechts woorden'. Daarom houden we ons taalgebruik tegen het licht.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
14117885_1363021240391941_3404915891011004102_n

Karlijn van Houwelingen

Karlijn is freelance journalist en VS correspondent bij het AD.
Profielpagina