Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Het is een zwoele vroege ochtend eind mei. Dronken feestgangers op de Obchodnastraat, midden in het uitgaanscentrum van de Slowaakse hoofdstad Bratislava, werken nog snel een kebab naar binnen voordat ze een taxi naar huis pakken. De Slowaakse Juraj H., een twee meter lang bodybuilderstype, probeert twee meisjes met hem mee een taxi in te trekken. Hun vriend, de 36-jarige Henry Acorda uit de Filipijnen, beschermt zijn vriendinnen. Vijf dagen later overlijdt hij in het ziekenhuis aan een hersenbloeding .

Een beveiligingscamera heeft het incident opgenomen. Op beeld geeft Juraj een klap op Henry’s gezicht. Die valt op de grond. Vervolgens krijgt hij een schop tegen zijn hoofd. Op het einde zien we Juraj met zijn voet op Henry’s borst een foto nemen van het lichaam dat niet meer beweegt. Volgens getuigen schreeuwde Juraj racistische opmerkingen naar Henry voordat hij hem begon te slaan. Vier dagen na de aanval liet de officier van justitie Juraj gaan, omdat hij ‘niet gevaarlijk’ zou zijn. Pas na Henry’s dood, de volgende dag, heeft de politie Juraj weer opgepakt. Hij wordt beschuldigd van doodslag en kan tot twaalf jaar gevangenisstraf krijgen. Gelekte posts van Jurajs Facebookprofiel tonen onder andere een foto van een wit KKK-pak met het onderschrift: “Ku Klux Klan outfit not bad :)”.

Vorig jaar filmden Poolse onderzoeksjournalisten die in Poolse neonazikringen infiltreerden, de viering van de 128de geboortedag van Adolf Hitler in een bosje ten zuiden van Polen. Een aantal leden van de (nu nog) legale stichting ‘Trots en Moderniteit’ kwamen deze dag samen, luisterend naar militaire nazimarsen, Hitler te herdenken met blikjes bier en een stukje taart met een swastika van chocolade wafels.

Maar bijeenkomsten waarbij houten swastika’s in brand staan, of festivals waar fans de nazigroet brengen terwijl ze uit volle borst racistische teksten meezingen zijn niet de enige manifestaties van de steeds zichtbaardere aanwezigheid van neonazi’s in Oost-Europa.

"God, eer, vaderland!"

De neonazistische beweging onderging de laatste jaren een make-over. Het zijn niet meer de kaalgeschoren hooligans die herrie schoppen tijdens voetbalevents, maar goed georganiseerde, legale stichtingen die met publiek geld leden werven om hun invloed uit te breiden. Deze groeperingen hebben vaak een link met de politiek. Zo streven neonazi’s naar meer impact in de samenleving. Ze vormen politieke partijen of zetelen zelf in het parlement. Tien procent van de Slovaakse parlementszetels wordt momenteel ingenomen door leden van Ľudová strana Naše Slovensko (‘Volkspartij ons Slowakije’). In het verkiezingsprogramma staan naast anti-immigratie- en anti-Roma-stellingen ook sociale doelen zoals gratis zorg, het verlagen van de pensioenleeftijd, het beschermen van traditionele waarden. Het programma belooft zelfs om een einde te maken aan corruptie, een van de grootste problemen van het land. De voorzitter van Ľudová strana Naše Slovensko, Marián Kotleba, wil zich volgend jaar als presidentskandidaat verkiesbaar stellen. Zijn voormalige partij werd in 2006 ongrondwettig verklaard vanwege racistische uitingen.

Jobbik is de een na grootste partij die sinds 2010 in het Hongaarse parlement zetelt. De partij staat bekend om extreemrechtse en anti-semitische uitingen. In een rechtszaak door Jobbik aangespannen tegen historicus Laszlo Karsai, besloot de rechter in 2014 dat Jobbik een neonazipartij genoemd mag worden. Maar de laatste jaren stapte de partij af van racistische retoriek en begon zij zich om te vormen tot een sociale centrumpartij die zelfs pro-EU is, een zeldzaam sentiment tussen de rechtse partijen in Oost-Europa.

Hoewel deze evolutie zowel in Polen als Slowakije, Hongarije en Tsjechië duidelijk zichtbaar is, worden de neonazi’s in de collectieve beeldvorming nog steeds afgeschilderd als exotische figuren in Wehrmachtuniformen. Paweł Dobrosielski, specialist in het Poolse discours over de Holocaust en het collectieve geheugen, noemt in een interview in het grootste Poolse dagblad Gazeta Wyborcza het gedrag van neonazi’s infantiel. ‘Deze praktijken, zoals het vieren van Hitlers geboortedag, worden ondernomen door jongens en meisjes, niet door volwassenen.’ Kornelia Sobczak, promovendus bij de afdeling Cultuurgeschiedenis en lid van Onderzoeksteam Holocaustherdenking, waarschuwt daarentegen dat de perceptie van neonazi’s als ‘bende idioten’ en ‘snotneuzen die de geschiedenis niet kennen’ de groep onderschat. ‘Het is een oud liedje dat we sinds 1989 herhalen’, schrijft ze in een artikel op het online platform www.gazeta.pl.

Er zitten trouwens tegenstrijdigheden in de kijk op neonazi’s in de maatschappij. ‘Aan de ene kant zien we deze groep als een marge van de samenleving, een soort exotisme, dus onderschatten we het probleem, stelt socioloog Jacek Kucharczyk. ‘Aan de andere kant genieten neonazi’s waardering voor hun patriottisme, familiewaarden en traditie.’ Kucharczyk waarschuwt: ‘Dat discours van traditionele waarden die beschermd moeten worden tegen Europa, de islam, vreemdelingen en liberalen is iets wat vele Poolse politieke partijen onderschrijven. Zo is het geen marginaal discours meer maar integendeel: het wordt herhaald door de meerderheid van media en politieke klasse.’

Ondanks een zekere appreciatie van nazi’s voor hun respect voor traditionele waarden zou 80% Slowaken geen neonazi als buurman willen hebben. Dat stelt een onderzoek van de Slowaakse ngo Institute for Public Affairs (IVO) vast. Tegelijkertijd zouden zich in 2017 veel meer Slowaken eraan storen om homoseksuele stellen, moslims of Aziaten als buren te hebben dan tien jaar eerder. Het lijkt dat racistische sentimenten in de samenleving groeien hoewel ronduit nazistische ideologie nog steeds onacceptabel blijft. Zo kunnen de neonazi partijen zoals Ľudová strana Naše Slovensko toch de ruimte creëren om gehoord te worden.

grafiek

Hoe komt het dat nazi’s doortastender maatregelen nemen om meer invloed te krijgen en hierbij ongestraft blijven? In Polen zit het probleem, volgens Kucharczyk, onder andere in het handhaven van de wet. ‘De Poolse grondwet maakt elke vorm van manifestatie van deze ideologie strafbaar, maar neonazi’s krijgen heel andere signalen van de autoriteiten – die rechtvaardigen de daden of zien ze door de vingers’, vertelt hij in zijn commentaar op een undercoverreportage over neonazi’s in Polen.

Dat was ook het geval in Slovakije waar de officier van justitie aanvankelijk niet erkende dat de aanval op Henry racistisch gemotiveerd was.

De groeiende invloed van neonazistische ideologie lijkt op een intrede van een Trojaans paard. De samenleving in Oost-Europa zal in tijden van groeiend populisme extra moeten letten op de gevaren van de neonazistische sentimenten.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
bewlg3-020278

Adriana Homolova

Datajournalist

Adriana is een freelance data journalist bij OneWorld
Profielpagina
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ula Idzikowska

Redacteur Movement

Ula is storyteller en blogger. Zij heeft literatuur en onderzoeksjournalistiek gestudeerd en schrijft graag over migratie en …
Profielpagina