Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

De zon schijnt op het Poolse platteland. Behendig manoeuvreert boer Jarek zijn donkergroene Mercedes tussen de gaten in het wegdek. Hij draagt zijn grijze haar in een paardenstaart. Jarek teelt aardappelen en bieten. Zijn bedrijf omvat honderd hectare. Eigenlijk wil hij uitbreiden, vertelt de vijftiger in gebrekkig Duits. Maar dat kan bijna niet meer, want sinds Polen in 2004 toetrad tot de Europese Unie is de goedkope grond er snel in handen geraakt van buitenlandse investeerders. Hij foetert: “Polen heeft meer dan genoeg vruchtbaar landbouwland. Maar op deze manier blijft er voor ons niks over.”

De provincie West-Pommeren is even groot als Nederland en telt anderhalf miljoen inwoners. Provinciehoofdstad Szczecin was ooit de tweede haven van het Duitse Rijk. Tegenwoordig is het er vooral rustig. Idyllische dorpjes en akkerland wisselen elkaar af. De kerken zitten elke zondag vol. De boeren verkopen traditiegetrouw hun rauwe melk het liefst direct vanaf de boerderij aan de consument, vertelt Jarek. Maar de tijden zijn veranderd. Bij het EU-lidmaatschap in 2004 wist de Poolse regering nog twaalf jaar lang uitstel te krijgen voor de door Brussel geëiste liberalisering van de landmarkt.

Polen heeft meer dan genoeg vruchtbaar landbouwland. Maar op deze manier blijft er voor ons niks over

Als er aan die Poolse uitzonderingspositie in 2016 een eind dreigt, komen de Poolse boeren in actie. Ze organiseren demonstraties, blokkeren wegen en trekken met duizenden tractoren naar Warschau. Eind 2015 helpen de spanningen op het platteland de omstreden rechtse partij Recht & Rechtvaardigheid (PiS) aan de macht. Die nieuwe nationalistische regering verlengt direct het moratorium op landverkoop in Polen en wint met uitgesproken anti-Europese standpunten steun op het platteland. “Sinds de Europese grenzen met Oekraïne zijn opengegaan, wordt Polen overspoeld met goedkoop graan waarmee wij niet kunnen concurreren”, zegt Jarek. “Boeren verliezen hun land aan buitenlandse landbouwinvesteerders en vertrekken naar Duitsland om daar tegen het minimumloon uien te oogsten. Die zie je vervolgens weer in Poolse winkels liggen. Dit absurde landbouwmodel gaat niet over goed voedsel produceren, maar over internationale bedrijven die de hele voedselketen willen controleren. Dit moet ophouden, anders gaan we binnenkort weer de straat op.”

Landbouwmultinationals

Edward Kosmal is voorzitter van de boerentak van vakbond Solidarność en vanaf het begin betrokken bij de protesten. We zitten in zijn keukentje in het Pommerse landbouwstadje Świdwin. Op het erf scharrelen kippen, op tafel staan aardappelen, ingemaakte augurken, bonen en zelfgemaakte kazen. De besnorde vakbondsman is bezorgd over de mate van landconcentratie in buitenlandse handen: “Grote stukken land raken in handen van Duitse en Deense investeerders. Er zit hier een varkensvleesproducent die Deense biggetjes naar Polen laat invliegen omdat de productie van veevoer in deze streek goedkoper is. Het vlees gaat vervolgens terug naar Denemarken. Dat bedrijf alleen al pacht dertigduizend hectare land.”

Świdwin telt dertienduizend inwoners onder wie veel boeren. Het kleine treinstation is omringd door autosloperijen. Berkenbomen en kleine fruitboomgaarden doorkruisen de omliggende akkers. Na de ineenstorting van de Sovjetunie is het gecollectiviseerde landbouwland herverdeeld onder de inwoners. Sindsdien is het voor buitenlanders verboden om grond te kopen in Polen. Desondanks stromen de Deense en Duitse ondernemingen al jarenlang West-Pommeren binnen door grond te pachten, doorgaans honderden hectares. Vanwege de gunstige ligging aan de Oostzee is de provincie voor Deense landbouwinvesteerders een favoriete buitenlandse bestemming, bevestigt de Deense Landbouw- en Voedselraad desgevraagd.

 

wheat-1149885_960_720

Een hectare akkerland kost in Polen tien keer minder dan in Nederland. Volgens wetenschappers van de Universiteit van Olsztyn heeft de Poolse EU-toetreding nog eens een extra ‘sterke aanzuigende werking’ gehad op slimme landbouwinvesteerders uit heel Europa. Zo heeft de Deense Karsko Group via een aantal Poolse dochterondernemingen zestigduizend hectare landbouwgrond in handen kunnen krijgen, vertelt vakbondsman Kosmal: “Karsko gebruikt een aantal dochterbedrijven om land te kopen. Vaak betalen zulke bedrijven ook geld aan lokale handlangers om andere Poolse boeren te overbieden als land in de verkoop gaat. Doordat lokale boeren vervolgens tegen elkaar opbieden om toch nog land te bemachtigen, worden de grondprijzen opgedreven. Als de oogst dan een keertje tegenvalt, staat meteen de bank op de stoep en raken ze hun land weer kwijt. En dan zijn diezelfde buitenlandse bedrijven er natuurlijk als de kippen bij om een dealtje te sluiten.”

Rode fakkels

Als eind 2015 de rechtse PiS-regering aan de macht komt, is een van hun eerste acties gratie verlenen aan de boeren die tijdens de protesten gevangen waren gezet. De nationalisten bemoeien zich met gerechtelijke benoemingen, spelen in op de angst van de katholieke plattelandsbewoners voor moslimimmigranten, en tergen de Europese Commissie zozeer dat er in Brussel wordt overwogen het Poolse stemrecht op te schorten. Als de eerste neonazi’s in de straten van Warschau verschijnen, is de maat vol voor Grzegorz Rogalski. Ik spreek de activist in een ruime tent op het plein voor de Sejm, het Poolse parlementsgebouw. Sinds anderhalf jaar maakt universiteitsmedewerker Rogalski deel uit van een groep liberale Polen die de rechtse koers van de regering afwijst. Met het tentenkamp willen de demonstranten laten zien dat niet alle Polen conservatief en rechts zijn, benadrukt Rogalski: “Polen is een Europees land met Europese waarden. Nu zien Europeanen nazi’s met rode fakkels door Warschau marcheren. Tegen dat beeld vechten wij.”

In het parlementsgebouw zit Jaroslaw Sachajko achter een massief houten bureau. “Polen zijn niet anti-Europees”, beaamt de politicus. “Polen ligt in het hart van Europa en heeft veel belang bij een sterke EU. Het is belangrijk dat we de verarming van het Poolse platteland een halt toeroepen. Dat kan alleen door kleine en middelgrote boerenbedrijven te steunen. We moeten voorkomen dat er nog meer land in buitenlandse handen raakt. Pools landbouwland is om voedsel te produceren, niet om mee te speculeren.”

Ecologisch fruit

Sachajko is sinds 2015 namens de rechts-conservatieve hervormingsbeweging Kukiz ‘15 voorzitter van de parlementaire landbouwraad. Het logo prijkt op de revers van zijn donkerblauwe jasje. Hij is katholiek en vindt traditionele Poolse normen en waarden belangrijk, maar de populistische anti-Europese toon van de huidige regering irriteert hem.

Hij pakt het landbouwhervormingsprogramma erbij dat de landbouwraad begin april aan de PiS-regering heeft gepresenteerd: “Dit is een lijst maatregelen om de Poolse landbouweconomie te stimuleren. Onze landbouwproducten moeten weer concurrerend zijn. Dat doen we door in te zetten op de productie van vers fruit en ecologisch voedsel waarvoor er in Europa een grote markt bestaat. Eenzijdig inzetten op grootschalige graanproductie zoals de meeste buitenlandse bedrijven willen, brengt ons niet verder. Maar dat is wel wat er gebeurt als gevolg van het schizofrene beleid van de EU.”

In de supermarkten vind je bijna geen Poolse producten meer: dat is de schuld van Brussel

Botertest

In 2004 hebben nieuwe EU-lidstaten als Tsjechië, Hongarije, Letland en Polen hun handtekening gezet onder een 1.300 pagina’s tellend toetredingsverdrag. Daarin staat minutieus uitgewerkt aan welke eisen je als lid van de Europese Unie moet voldoen. In het landbouwhoofdstuk krijgen de nieuwe leden precieze productiequota per gewas toegewezen en staat dat halfdroge witte wijn een suikercontent moet hebben tussen de 33 en 50 gram per liter. Om boter op de markt te mogen verkopen, moeten boeren die voortaan laten testen. De keuringen dienen plaats te vinden in een ruimte met ‘lichtgekleurde en non-reflectieve muren’. De kamertemperatuur moet er altijd twaalf graden zijn. Vakbondsvoorzitter Kosmal slaat met zijn hand op de keukentafel in Świdwin: “In deze buurt hadden we vroeger meer dan twintig melkfabrieken. Nu zijn er nog drie. Twee daarvan zijn in buitenlandse handen. Poolse fabrieken konden zich niet snel genoeg aanpassen aan de nieuwe eisen. Ze zijn failliet gegaan. In de supermarkten vind je bijna geen Poolse producten meer: dat is de schuld van Brussel.”

De meeste landbouwsteun gaat in Polen naar de grootste bedrijven. Een aantal grote Duitse, Nederlandse, Britse en Poolse suikerproducenten ontvangt subsidie. Volgens het Europese toetredingsverdrag moeten lokale boerderijen die ‘niet economisch rendabel’ zijn ‘geherstructureerd’ worden voor de Europese interne markt. Om in aanmerking te komen voor ondersteunende EU-subsidie moeten kleine Poolse landbouwers opeens ontwikkelingsplannen overleggen en investeringsoverzichten opstellen. “Aan de ene kant moet Polen opeens voldoen aan allerlei nieuwe en vaak terechte duurzaamheidseisen”, zegt Sachajko over het Europese beleid. “Tegelijkertijd krijgen grote landbouwbedrijven automatisch meer geld en gooit de Europese Commissie alle grenzen wagenwijd open door handelsverdragen als CETA te ondertekenen. Met de Noord-Amerikaanse import die daardoor op de markt komt, kunnen Poolse boeren helemaal niet concurreren.”

Sleutelrol

Ondanks alle onvrede profiteren de meeste boeren in Polen van het EU-lidmaatschap, zegt sociologe Ruta Spiewak van de Poolse Academie van Wetenschappen: “Ze ontvangen opeens landbouwsubsidies en krijgen geld voor landschapsonderhoud. In 2013 haalde Polen China zelfs in als de grootste exporteur van appels ter wereld.”

Spiewak onderzoekt de politieke invloed van boerenorganisaties in Polen. Gemiddeld is een Poolse boerderij tien hectare groot, vertelt ze. Door de grote regionale verschillen in Polen zijn de problemen en de kansen waarmee boeren zich geconfronteerd zien, doorgaans niet vergelijkbaar.

“Al heeft een fruitteler uit het zuiden helemaal geen last van de buitenlandse bedrijven die in het noorden massaal Poolse landbouwgrond pachten, toch is er wel degelijk een groot probleem met landconcentratie op het Poolse platteland”, legt ze uit. Door die regionale problemen niet serieus te nemen, heeft de Europese Commissie zelf de kiem gezaaid voor het anti-Europese nationalisme. “Uit onze research blijkt dat kleine boerenbedrijven in Polen economisch nog steeds heel belangrijk zijn, en een sleutelrol vervullen op sociaal niveau. Economen in Brussel realiseren zich dat niet en kijken alleen of de door hen gewenste opschaling van de Poolse landbouw wel snel genoeg gaat. De onvrede daarover is door politiek rechts uitgebuit. Nu zit Polen met een gekke rechtse regering waarvan niemand weet wat ze echt willen.”

Deze reportage is mede mogelijk gemaakt door het Postcode Loterij Fonds van Free Press Unlimited.

shutterstock_1006017835

Landjepik voor plofkip

De grootste plofkippenproducent van Europa, MHP, breidt zijn imperium in Oekraïne uit.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
hans

Hans Wetzels

Hans Wetzels is cultuurwetenschapper en freelance journalist. Hij schrijft onder andere voor De Groene Amsterdammer, Het Parool en NRC …
Profielpagina