Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Toen het Marokkaanse elftal zich afgelopen november voor het eerst sinds 1998 weer kwalificeerde voor het WK-voetbal, ging de Marokkaanse diaspora in verschillende Europese steden de straat op om hun vreugde te uiten. Ook in Amsterdam-West, waar ik woon, verzamelden honderden fans zich: toeterend, de Marokkaanse vlag hijsend en vreugdeliedjes scanderend. Een (naar schatting) elfjarige jongen zei tegen de NOS-microfoon: “Wij vinden het persoonlijk erg voor Nederland, wij leven met hen mee”, op de vraag wat hij ervan vond dat Nederland zich niet voor het WK-voetbal had gekwalificeerd, maar Marokko wel. Met ‘hen’ doelde de jongen op ‘Nederlanders’. In de eerste instantie klinkt dat vreemd – want is die jongen zelf geen Nederlander? Hij is toch hier geboren? 

Verweesd achterblijven

Misschien doelde de jongen op de zogenaamde ‘gewone Nederlander’, de man of vrouw om wie 2017 eigenlijk draaide. Het begon allemaal in januari toen Mark Rutte als VVD-lijsttrekker een brief aan ‘alle Nederlanders’ richtte.  “We voelen een groeiend ongemak wanneer mensen onze vrijheid misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid”, schreef de VVD-politicus. In september van hetzelfde jaar was Sybrand Buma aan de beurt om de ‘gewone Nederlander’ te paaien. In zijn omstreden HJ Schoo-lezing betoogde de CDA-leider dat die ‘verweesd achterblijft’, want “zijn baan is vergeven aan een immigrant of een Oost-Europeaan”.

Verschillende media gingen op zoek naar wie die gewone Nederlander precies is. Hun weinig verassende antwoord was dat die gewone Nederlander misschien niet eens bestaat –op Frans Bauer na, dan. De gewone Nederlander is een retorisch verzinsel om een deel van de Nederlandse bevolking uit te sluiten van de collectieve belevenis van Nederlands burgerschap. Door de taal van Mark Rutte en Sybrand Buma wordt de elfjarige Nederlandse jongen van Marokkaanse afkomst niet aangemoedigd, maar juist ontmoedigd zich Nederlander te voelen. 

De gewone Nederlander is een retorisch verzinsel om ’n deel van de Nederlanders uit te sluiten van de collectieve belevenis van Nederlands burgerschap

In mijn jarenlange zoektocht wat het inhoudt een Nederlander te zijn – ik werk aan een boek daarover – ontdekte ik dat veel jonge Nederlanders ’met een migratieachtergrond’ zich aanvankelijk Nederlander voelden, maar dit gevoel verloren zodra ze impliciet of expliciet in de publieke ruimte te horen kregen dat ze eigenlijk nooit ‘echte’ Nederlanders zullen zijn. Nederlanderschap is, net als elke andere identiteit, een sociale constructie. Wij bepalen niet zuiver in ons hoofd wie we zijn, ook de manier waarop anderen zich tot ons verhouden heeft invloed op hoe wij onszelf zien. Woorden van politici hebben daarom consequenties voor de manier waarop mensen zich emotioneel verhouden tot Nederland. 

De elfjarige Marokkaans-Nederlandse jongen wordt in onze collectieve geest als een ‘derde generatie allochtoon’ beschouwd. Wanneer we spreken over ‘Nederlanders met een migratieachtergrond’ doelen we zelden op mensen als Eva Jinek, Rob Wijnberg of Kasja Ollongren, simpelweg omdat zij een huidkleur hebben die wij als ‘gewoon’ of ‘normaal’ beschouwen. De jongen bij de NOS-camera, Sylvana Simons en Ilgun Ismail vallen volgens deze redenering niet onder de ‘gewone’ Nederlanders, maar behoren tot de Nederlanders met een migratieachtergrond. 

Wanneer we spreken over ‘Nederlanders met een migratieachtergrond’ doelen we zelden op mensen als Eva Jinek, Rob Wijnberg of Kasja Ollongren

‘Nederland is van ons allemaal’ was de slogan van DENK bij de Kamerverkiezingen van afgelopen maart. Er valt veel over deze partij te zeggen, maar door drie zetels te behalen heeft DENK geschiedenis geschreven. Voor het eerst in de geschiedenis van West-Europa belande een partij in het parlement die zich nadrukkelijk op etnische minderheden richt. Er is paradoxaal genoeg een verband tussen het rechtspopulisme van Mark Rutte en Sybrand Buma met hun fictieve gewone Nederlander, en het electorale succes van DENK. En dat verband heet ‘nativisme’: de simpele ideologie die stelt dat er in de samenleving een onderscheid moet worden gemaakt tussen het ‘ingeboren’ of ‘autochtone’ volk en de ‘migranten’ of ‘nieuwkomers’.
Aan de ene kant heb je het rechtspopulisme waar Buma en co, die een expliciet onderscheid maken tussen de gewone en de ongewone Nederlander. Aan de andere kant heb je een groeiende groep van biculturele Nederlanders die als reactie hierop betogen dat zij in Nederland zijn geboren en daarom het recht hebben om als volwaardige Nederlanders te worden behandeld. Ze zeggen: ik ben hier geboren, dus je hoort mij als landgenoot te accepteren. ‘Wen daar maar aan’. ‘Nederland is mijn vaderland’ en ‘Nederland is van ons allemaal’. Als je deze ‘nieuwe’ Nederlanders in een gewoon gesprek vraagt waar ze vandaan komen, zeggen ze: ‘Amsterdam Nieuw-West’, ‘Amersfoort Vathorst’ of ‘Eindhoven Strijp’. Dat is niet omdat ze vervelend willen doen. Dat is omdat ze, anders dan hun ouders of grootouders, in Nederland zijn geboren en opgegroeid. 

Thuis is een emotioneel proces

Zelf vierde ik in 2017 dat ik tien jaar in Nederland woonde, en betoogde op dit platform dat ik mij vaak niet herken in discussies die over burgerschap worden gevoerd. 2017 was ook het jaar waarin ik mijn scriptie voor de studie politicologie inleverde, die over de ‘emotionele constructie’ van het Nederlands burgerschap handelde. Ik had de plenaire debatten van het afgelopen anderhalf jaar in de Tweede Kamer geanalyseerd, en uitgeplozen welke invulling onze politici aan Nederlands burgerschap gaven. In dat onderzoek ontdekte ik dat onze politieke leiders de grondwet of de ‘rule of law’ zien: een heilig referentiekader voor de invulling van het Nederlands burgerschap. Sommigen partijen, zoals de VVD, de PvdA en het CDA, gaven een emotionele invulling aan de grondwet; andere partijen, zoals DENK (toen Groep Kuzu/Özturk) en GroenLinks, zagen de grondwet vooral als een instrument dat regelde hoe wij met onze verschillen moesten omgaan; en vonden dat de overheid zich niet moest begeven op het terrein van de emoties, normen en waarden.

Maar het is natuurlijk een illusie dat wij emotie buiten de publieke opinie kunnen houden. Buma en Rutte begrepen dat heel goed. Daarom presenteerden zij een kabinet voor ‘gewone, normale Nederlanders’, in het jaar waarin op verschillende plekken ter wereld de zoektocht naar een ‘thuis’ in de natie alleen maar groeide, met de strijd om Catalonië als laatste episode. Socioloog Jan-Willem Duyvendak betoogt in zijn recent verschenen boek Thuis: het drama van de sentimentele samenleving dat ‘thuiscreatie’ via de natiestaat een emotioneel proces is, dat onvermijdelijk tot uitsluiting leidt. Zo scandeerden extreemrechtse witte mannen in het Amerikaanse Charlottesville racistische en antisemitische leuzen: ze claimden dat Amerika ‘hun land’ was en dat joden hen niet zouden vervangen. In Nederland belandde hun ideologische bondgenoot, die zich zorgen maakt over de ‘homeopathische verdunning’ van het Nederlandse volk, in de Tweede Kamer en is zijn partij volgens de laatste peiling van Maurice de Hond de tweede van Nederland, na de VVD. 

Wij zijn de ongewone Nederlanders

De emoties van Nederlandse jongen van Marokkaanse afkomst voor de NOS-camera waren authentiek. Hij was oprecht blij voor zijn land van afkomst. Ik weet zeker dat hij, net als ik, óók oprecht blij was toen de Oranje Leeuwinnen het tot Europees Kampioen schopten. De emoties van Turks-Nederlandse jongeren die vorige jaar met de Turkse vlag demonstreerden omdat Mark Rutte een Turkse minister weigerde Nederland te laten betreden, waren eveneens oprecht. In het huidige politieke landschap wordt geen ruimte geboden aan hun emoties. Van rechtste nativisten krijgen ze te horen dat ze geen gewone Nederlanders zijn, omdat hun voorouders elders zijn geboren en omdat ze een emotionele binding hebben met hun land van afkomst. Van linkse nativisten krijgen ze te horen dat ze vooral Nederlanders zijn, simpelweg omdat ze hier zijn geboren. 

De werkelijkheid is dat zij ongewone Nederlanders zijn: mensen die niet in bestaande hokjes passen. Ik zie mezelf ook als zo’n ongewone Nederlander. Ik heb conflicterende emoties over Nederland. Ik ben dankbaar voor de kansen die ik hier heb gekregen, maar ben soms gefrustreerd over de bekrompenheid van sommige landgenoten. Soms voel ik mij niet begrepen doordat mijn landgenoten mijn referentiekader en belevingswereld niet snappen. Soms voel ik mij schuldig dat ik stamppot lekker vind, terwijl een groep biculturele Nederlanders dat gerecht juist afkraken. En soms voel ik mij schuldig omdat ik verschijnselen als de TOP2000 en SeriousRequest burgerlijk en hypocriet vind. 

Wij ongewone Nederlanders zijn met velen. Wij zijn niet simpel, onze emoties zijn niet voorspelbaar of eenvoudig in een hokje te stoppen. Wij zijn niet reduceerbaar tot een retorisch en nietszeggende electorale term. Wij zijn meer dan ons geboorteland, en meer dan het geboorteland van onze voorouders. Wij juichen voor Oranje Leeuwinnen en voor het Marokkaanse elftal. Wij richten bedrijven op. Wij worden hoofdredacteur van OneWorld. Wij schrijven boeken. Wij scoren doelpunten voor Nederland. Wij doceren op universiteiten en basisscholen. Wij richten kerken op en openen moskeeën. Wij maken uw trein en uw zieke moeder netjes schoon. Trouw betalen wij belasting. Via Spotify en Youtube maken wij het leven voor u een stukje draaglijker. Wij vinden het persoonlijk erg als het niet goed gaat met Nederland.

Wij zijn de ongewone Nederlanders. Dit is ons jaar. Dit is ons land. Dat laatste geloof ik niet honderd procent trouwens, tenminste: vooral niet wanneer u dat niet vindt. Maar ondanks onze complexiteit en onzekerheden: dit is ons jaar. En ik hoop dat iemand dat ook aan die elfjarige Nederlandse jongen van Marokkaanse afkomst vertelt. 

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
kiza_bijgesneden.jpg

Kiza Magendane

Kiza Magendane (1992) is student politicologie. Blogger en schrijver. Hij komt uit Congo en woont sinds 2007 in Nederland.
Profielpagina