Mabel: prinses tussen wereldleiders
Trouwen de mooiste dag van je leven? Niet als je in India woont en op je twaalfde wordt uitgehuwelijkt aan een veel oudere man. The Elders, een groep van voormalige wereldleiders wil deze traditie aan de kaak stellen. Mabel van Oranje zet zich namens hen in voor de campagne Girls Not Brides.
Mabel van Oranje: “Het concept dat we in het Westen hebben van het huwelijk, is blíj: grote witte jurken, taart, muziek, dansen, vrienden, familie, feest. Je wordt de volgende dag wakker en je hebt een maatje voor het leven. Veiligheid. Maar voor veel meisjes in ontwikkelingslanden is het huwelijk als het ware een doodvonnis. Laten we heel eerlijk zijn: de huwelijksdag komt voor hen vaak onverwacht, met een vreemde, geheel tegen hun zin, en eindigt met een verkrachting. Het contrast is zo enorm.”
Aan alles merk je dat het onderwerp haar raakt. Van pure verontwaardiging schiet haar stem in de loop van het gesprek de hoogte in. Het moet kunnen, zegt ze, om het kindhuwelijk wereldwijd terug te dringen en uiteindelijk in de ban te doen.
Dat is haar missie als directeur van organisatie The Elders, die het met de campagne Girls Not Brides ('Meisjes Geen Bruiden') opneemt voor al die meisjes, kinderen nog, die vaak van de ene op de andere dag hun school, familie én jeugd vaarwel moeten zeggen voor een gedwongen huwelijk. “Ik denk dat wel bekend is wat onder kindhuwelijken wordt verstaan: meisjes, soms jongens, onder de achttien, die geforceerd worden om te trouwen. Maar ik had eerlijk gezegd geen idee hoe vaak het voorkomt en wat voor ongelooflijk negatieve gevolgen het heeft. Het gaat om tien miljoen meisjes per jaar! Dat zijn iedere dag meer dan zevenentwintigduizend meisjes. Soms zijn ze vijftien of zestien jaar oud, maar er zijn er ook van elf en twaalf en nog jonger.”
Haar vlucht uit Londen is door de novembermist boven Schiphol vertraagd. Als Mabel van Oranje - Wisse Smit (43), Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Mabel, op het afgesproken adres arriveert, met auto en chauffeur, is ze niettemin een en al hoffelijkheid. Een moderne zakenvrouw in strak pak op hoge blokhakken, die op onnadrukkelijke manier in control is. Tijdens de visagie voor de foto: “Is het echt niet te veel? Als mijn man me zo zou zien; die houdt absoluut niet van dikke make-up.”
In Nederland mag ze – nog altijd – vooral bekend zijn door de controverse rondom haar eigen sprookjeshuwelijk met prins Johan Friso in 2004, in de internationale gemeenschap wordt de econome/politicologe hogelijk gerespecteerd om wat ze dóet en voor elkaar krijgt. Met haar echtgenoot en hun twee dochters woont ze in Londen, waar ze sinds 2008 het kantoor van The Elders bestiert: een onafhankelijke groep van tien wereldleiders [zie kader], opgericht door Nelson Mandela, die zich als een wijze raad van dorpsoudsten van de global village inzet voor vrede, rechtvaardigheid en mensenrechten.
De baan lijkt haar op het lijf geschreven. Mabel Wisse Smit was medeoprichter van War Child, spande zich in de jaren negentig in voor de vrede op de Balkan en behoort tot het selecte, internationale gezelschap dat zich Young Global Leader mag noemen, een jaarlijkse uitverkiezing door het World Economic Forum.
Haar aanstelling bij The Elders was niet zomaar beklonken. Ze vertelt dat ze 'een van velen' was, die waren uitgenodigd te solliciteren op de positie van directeur. “Na de nodige interviews en een intensief proces, dat maanden geduurd heeft, werd ik aangenomen.”
Als de prinses niet thuis is in Londen, vliegt ze de wereld over voor The Elders. Tegenwoordig staan die reizen veelal in het teken van het kindhuwelijk. “Om het plaatje te schetsen: de grootste aantallen vind je in sub-Sahara-Afrika en Zuidelijk Azië, maar ook in het Midden-Oosten, in Centraal Amerika en hier in het Westen komt het voor. Het is een wereldwijd probleem, dat niet gebonden is aan één religie. Het komt voor bij moslims, bij christenen, bij hindoes. Maar wat je vooral ziet: het gebeurt bij de allerarmsten.”
Hoe komt het dat het zo'n onderbelicht onderwerp is? “Dat heeft waarschijnlijk te maken met de redenen waarom het gebeurt. Als je je dochter uithuwelijkt, heb je een mond minder te voeden. Dat is de economische drijfveer. In Afrika levert een getrouwde dochter wat extra koeien of geiten op voor de ouders. In India betalen de ouders juist aan de bruidegom. Hoe jonger je dochter is als je haar uithuwelijkt, hoe minder je aan bruidsschat hoeft te betalen. Een tweede reden is veiligheid. In veel culturen is het onacceptabel dat je dochter seksueel actief is of verkracht wordt voordat ze trouwt. Dat is een enorme schande, voor het meisje en haar familie. Dus worden meisjes snel uitgehuwelijkt.”
Waarmee tevens gezegd is dat verkrachting van meisjes aan de orde van de dag is. “Het is natuurlijk ongelooflijk dat mensen hun dochter daarom uithuwelijken in plaats van dat er gezegd wordt: wacht eens, hoe komt het dat mannen het normaal vinden om zich te vergrijpen aan jonge meisjes? Ik heb op meerdere plaatsen te horen gekregen: dochters zijn een last, die moet je zo snel mogelijk kwijt. Maar de grootste drijfveer lijkt toch traditie te zijn. Dan heb je het over gewoontes en sociale normen van andere mensen en begeef je je op glad ijs.”
Ingewikkeld. “Zeker. Als ik me hier in mijn eentje druk om zou maken, kan iedereen meteen zeggen: je bent een culturele imperialist, waar bemoei je je mee? Maar het is vrij lastig om Kofi Annan, Graça Machel of Desmond Tutu die zelf uit culturen komen waar het kindhuwelijk voorkomt, datzelfde verwijt te maken.”
We horen er eigenlijk nooit iemand over. “Het is een taboe. Het woord kindhuwelijk wordt ook bijna nooit gebruikt tijdens VN-conferenties of in officiële rapporten. En dus wordt er nauwelijks onderzoek naar gedaan, maakt het geen deel uit van onze ontwikkelingsindicatoren en dan eindig je elk jaar met 10 miljoen kindbruiden die onzichtbaar zijn.
En wat ik me nooit had gerealiseerd: kindhuwelijken zijn direct gerelateerd aan zes van de acht millenniumdoelen (afspraken om armoede, honger, ziektes en ongelijkheid tussen mannen en vrouwen terug te dringen voor 2015, red.) die we allemaal zo belangrijk vinden. Want als je millenniumdoel 5 wilt halen, dat er dus minder vrouwen sterven tijdens de zwangerschap en in het kraambed, móet je ervoor zorgen dat die kids niet in verwachting raken.”
En, hoe doe je dat? “Om te beginnen door erover te praten. Deze schadelijke traditie en de miljoenen jaarlijkse slachtoffers moeten meer zichtbaarheid krijgen. En er moeten wetten komen waar die er niet zijn, en die moeten worden uitgevoerd. Maar uiteindelijk moet de echte verandering bij de mensen zelf plaatsvinden. Als je lokaal iets wilt veranderen, moet je op een respectvolle manier de traditie aanpakken. Zoals Graça Machel het zo mooi zegt: 'Traditions are made by people, so people can change them'.”
Zijn er al resultaten geboekt? “In West-Afrika is het een organisatie genaamd Tostan gelukt om in meer dan zesduizend
dorpen, vooral in Senegal, zowel vrouwenbesnijdenis als het kindhuwelijk af te schaffen. Dat hebben ze gedaan door in gesprek te gaan met de dorpelingen en hun leiders, en vragen te stellen. Hoe komt het dat zoveel jonge meisjes sterven in het kraambed? Hoe komt het dat de vrouwen altijd moe zijn en de mannen zo weinig doen? Hoe komt het dat we zo arm blijven? In elk van die dorpen hebben de bewoners vervolgens zelf besloten dat het in hun eigen belang was deze tradities te beëindigen.
The Elders willen dit soort organisaties in staat stellen meer aandacht voor het onderwerp te vragen én van elkaars ervaringen te leren.”
U heeft zelf twee dochters? “Ja.”
Van vijf en zeven? “Vijf en zes. Daarom was het ook zo schokkend, toen ik een meisje in Ethiopië vroeg: 'Hoe oud was je toen je trouwde?' Ze zei: 'Ik weet het niet precies, maar ik denk zes.' Ik zat daar maar en dacht: wat..., wat zou ik...? Ik word er nu nog emotioneel van. Het idee dat ik mijn Luana zou uithuwelijken… Onvoorstelbaar.“
Hoe gaat zo'n gesprek met zo'n meisje? “Dit was een ontzettend verlegen meisje, maar anderen praten honderduit. En wat me opviel, is dat ze allemaal hetzelfde antwoord geven als je vraagt: 'Wat wil je voor je eigen dochter?' Altijd krijg je te horen: 'Onderwijs en trouwen met wie ze wil en wanneer ze wil’.”
Wie bent u in de ogen van die meisjes: een westerse hulpverlener of een prinses? “Ik kom in de armste gebieden. Daar hebben ze soms niet eens een radio, laat staan televisie of internet. Van de organisatie The Elders hebben ze vaak nog nooit gehoord, maar ook de namen van de individuele leden zeggen hen niets. Ze hebben niet eens een idee dat er zoiets bestaat als de Verenigde Naties.”
Weten ze wie u bent? “Geen idee. Daar vraag ik niet naar.”
Eigenlijk kwam het thema kindhuwelijk min of meer toevallig op het pad van The Elders, vertelt ze. Sinds de oprichting viereneenhalf jaar geleden heeft de organisatie het nodige ondernomen op het vlak van vredesopbouw – in Afrika, Zuid-Korea, het Midden-Oosten en Cyprus. Maar voor alle tien leden van The Elders was het van meet af aan een uitgemaakte zaak dat het lot van vrouwen en meisjes hoog op de agenda diende te staan.
In 2009 spraken The Elders zich in klare taal uit over het misbruik van traditie en religie ter rechtvaardiging van de discriminatie van meisjes en vrouwen. Oud-president van de Verenigde Staten Jimmy Carter schreef een vlammend betoog in The Observer onder de titel: ‘The words of God do not justify cruelty for women’. En er werden speeches aan het onderwerp gewijd, ook door de andere leden.
Wat het aanzien van deze invloedrijke ouderen vermag, bleek uit de reacties die losbarstten. Mabel van Oranje: “We kregen berichten van vrouwen uit de meest afgelegen plekken ter wereld, die zeiden: 'Dank dat jullie je hierover hebben uitgesproken. Ik kan het zelf niet zeggen in mijn maatschappij, maar ik kan nu refereren aan wat jullie hebben gezegd’.”
Aandacht vragen voor het kindhuwelijk is een perfecte 'niche' voor The Elders, zegt hun directeur. Het fenomeen ontzegt meisjes stelselmatig een opleiding en keuzevrijheid, houdt individuele en collectieve armoe in stand en leidt ertoe dat kinderen kinderen baren, met alle gezondheidsrisico's vandien.“Het is zaak, zeker met deze mensen, dat je de goede thema's kiest en niet doet wat heel veel anderen al doen.”
U wilt per se iets toevoegen. “Precies. Hoe zorg je ervoor dat je iets wezenlijks toevoegt wat uiteindelijk helpt om de wereld een betere plaats... Hoe zeg je dat ook weer?”
To make the world a better place? De wereld te verbeteren? “Sorry, mijn Nederlands laat me soms in de steek. Maar dat is dus de uitdaging.”
En hoe gaat dat in de praktijk met zo'n gezelschap prominenten? “Ze komen twee keer per jaar voltallig bij elkaar. Onder voorzitterschap van aartsbisschop Tutu, en dat is maar goed ook. Want het is natuurlijk niet makkelijk om zo’n groep te leiden. Het is een soort van all star voetbalteam, en Tutu is de captain, op een heel natuurlijke manier. Want wie gaat er nou tegen een voormalige president zeggen: 'Ho even, het is jouw beurt nog niet'. Tutu kan dat, met zijn humor, maar ook, zoals The Elders zelf zeggen: 'Hij heeft natuurlijk God achter zich'.”