De moord op Ken Saro Wiwa en acht andere milieuactivisten vond 14 jaar geleden plaats, waarom komt de zaak tegen de betrokkenheid van Shell daarbij nu pas voor de rechter?

"De zaak komt nu voor de rechter met pleidooien. Hiervóór zijn er wel al allerlei voorstadia geweest. De zaak is in 1996 in New York aanhangig gemaakt door de nabestaanden. Shell vond dat de zaak niet thuishoorde in de Verenigde Staten en kreeg daar aanvankelijk gelijk in van de rechtbank, een zogenoemd 'forum non conveniens' verweer.

Waar gaat de zaak over? Ken Saro Wiwa (1941) was een bekende Nigeriaanse schrijver, tv-producent, advocaat en politicus. Saro Wiwa was daarnaast een van de oprichters van de Movement for the Survival of Ogoni People, een organisatie die opkwam voor de belangen van het Ogoni-volk. De Ogoni leven in Ogoniland, een gebied waar destijds een vijfde van de Nigeriaanse olie werd gewonnen. Saro Wiwa voerde actie tegen de milieuschade die door de oliewinning in Ogoniland werd veroorzaakt en vond ook dat de arme bevolking geld moest terugzien van de winsten uit de oliewinning. Ken Saro Wiwa De Nigeriaanse dictator Abacha trad hard op tegen de Ogoni. Hij brandde hun dorpen plat en pakte hun leiders op. In een schijnproces werden Saro Wiwa en acht andere activisten in november 1995 tot de doodstraf veroordeeld. Hun nabestaanden houden Shell, dat al sinds 1938 actief is in Nigeria, medeverantwoordelijk voor het gewelddadige optreden van de Nigeriaanse politie tegen de Ogoni en de vervolging van hun leiders. Shell ontkent betrokkenheid en claimt zelfs bij de Nigeriaanse regering om gratie voor Saro Wiwa en de zijnen te hebben gepleit.

De aanbrengers zijn vervolgens in beroep gegaan. Het hof heeft toen geoordeeld dat de zaak wel doorgang kon vinden in New York, omdat Shell ook zaken doet in Amerika. Uiteindelijk heeft het US Supreme Court op dit punt in 2001 uitsluitsel gebracht en kon de zaak inhoudelijk van start gaan. Vervolgens is geprocedeerd over de vraag of een Amerikaanse rechter over dit soort claims - schending van internationale normen - mag rechtspreken. In 2002 is deze vraag bevestigend beantwoord. De rechtbank stelde: als de door de slachtoffers gestelde feiten kunnen worden bewezen, dan kan medeplichtigheid van Shell aan schending van internationale normen worden vastgesteld. Vanaf 2002 zijn de partijen bezig geweest met het verzamelen van bewijsmateriaal. Vanaf aanstaande maandag gaat de jury zich hierover buigen."

 

Waarom komt deze zaak in New York voor de rechter en niet in Nigeria of Nederland en Engeland waar Shell is gevestigd?

"Toen Ken Saro Wiwa werd geëxecuteerd, was General Abacha de baas in Nigeria. Hij was een gevreesde dictator en na de dood van Saro Wiwa en de andere Ogoni-activisten zijn hun familieleden vanuit Nigeria onder andere naar de Verenigde Staten gevlucht uit vrees voor hun eigen veiligheid. In Nigeria leek er destijds geen mogelijkheid te zijn voor eerlijke rechtspraak.

Dat door de familieleden niet voor procederen in Nederland of Engeland is gekozen, ligt er met name aan dat in Amerika de Alien Tort Claim Act bestaat. Dat is een wet uit 1789, die het voor buitenlanders mogelijk maakt om een onrechtmatige daad die in of buiten Amerika heeft plaatsgevonden voor de rechter in Amerika te brengen. Behalve dat Shell in Amerika zaken doet, heeft het Amerikaanse hof in haar overweging om de zaak in behandeling te nemen meegenomen dat het hier gaat om de schending van mensenrechten. Amerika heeft een belang bij procedures die gaan over internationale mensenrechtenschendingen, oordeelde de rechter."

 

Ken Wiwa, de zoon van Ken Saro Wiwa, heeft onlangs over de moord op zijn vader gezegd: 'De vingerafdrukken van Shell zaten overal'. Is er inderdaad veel bewijs tegen Shell?

"Theoretisch maken de nabestaanden kans om te winnen, anders had de rechtbank hen niet tot bewijsfase toegelaten. Of ze winnen is natuurlijk de vraag en hangt af van bewijsmateriaal. Ik heb dat bewijsmateriaal zelf niet gezien, maar ik neem aan dat Ken Wiwa er wel meer van zal weten. Ik kan me overigens best voorstellen dat het lastig zal worden om het bewijs te leveren. Bepaald bewijsmateriaal - bijvoorbeeld inzake de gestelde samenwerking tussen Shell en het militaire regime - moest wellicht bij de Nigeriaanse overheid worden gevonden: overeenkomsten over militaire diensten en dergelijke. Het is de vraag of relevante informatie boven water is gekomen.

Er zijn door een zogenaamde fact finding missie van de Verenigde Naties en door de Afrikaanse mensenrechtencommissie wel uitspraken gedaan over mensenrechtenschendingen door het militaire bewind van General Abacha. Informatie daaruit zal denk ik wel gebruikt worden in deze zaak. Zo stelt de Afrikaanse mensenrechtencommissie dat de mensenrechten van de Ogoni zijn geschonden doordat de regering het groene licht heeft gegeven aan de oliemaatschappij om de olie in hun leefgebied te ontginnen. Hierdoor is hun omgeving vervuild en kwam hun voedselwinning in gevaar.

In het algemeen kun je ook stellen dat multinationals vrij machtig zijn; hun wereldwijde omzetten overtreffen vaak het bruto nationaal product van het land waarin ze zaken doen. De lokale overheden houden dus veel rekening met hun wensen."

 

Sinds de executie van Ken Saro Wiwa en de internationale commotie daaromtrent heeft Shell in Nigeria zijn lesje geleerd en probeert daar meer verantwoord te ondernemen. Is het wat dat betreft niet jammer dat deze zaak nu pas voor de rechter komt?

"Sinds die tijd is Shell inderdaad meer rekening gaan houden met het milieu en de belangen van lokale gemeenschappen. Ze hebben in de Nigeriaanse Delta allerlei ontwikkelingsprojecten opgezet en hebben in 2000 een gedragscode over mensenrechten aangenomen (de Voluntary Principles on Security and Human Rights). In 2007 sprak ik, ter voorbereiding van een artikel dat ik schreef over Shell in Nigeria, met Ken Wiwa en vroeg hem wat hij van het idee zou vinden dat Shell uit Nigeria zou vertrekken en dat Chinese oliemaatschappijen hun rol over zouden nemen.

Ook voor de Nederlandse rechter Shell staat momenteel ook in Nederland voor de rechter. Milieudefensie, haar Nigeriaanse zusterorganisatie ERA en vier Nigerianen hebben het Shell-hoofdkantoor op 9 mei juridisch aansprakelijk gesteld vanwege  olievervuiling in de Nigerdelta van Nigeria. De vier Nigeriaanse eisers, allen viskwekers en landbouwers, hebben schade ondervonden door olielekkages in hun dorp en claimen hiervoor compensatie. Foto: Milieudefensie

Zijn antwoord was dat hij liever had dat Shell bleef omdat er met hen tegenwoordig tenminste afspraken kunnen worden gemaakt. Desalniettemin blijft dit een belangrijke zaak om vast te stellen wat de verantwoordelijkheid is van bedrijven ten aanzien van mensenrechtenschendingen door een regime waarmee ze zaken doen."

 

Is dit een zaak waar door internationaal juristen reikhalzend naar is uitgekeken?

"Het is voor juristen zeker een hele interessante zaak. De vraag in hoeverre bedrijven mensenrechten moeten beschermen en respecteren is eigenlijk nog vrij open in het recht. Dit heeft implicaties voor andere bedrijven. Denk bijvoorbeeld aan ondernemingen die in Birma opereren. Oppositieleidster en Nobelprijswinnares Aung San Suu Kyi roept al vele jaren het internationale bedrijfsleven op om geen zaken in Birma te doen omdat daardoor veel geld vloeit naar het militaire regime, dat zodoende aan de macht kan blijven. Bedrijven blijven echter toch komen en inmiddels is zij deze week weer in de gevangenis beland."

 

Zijn er eerder multinationals veroordeeld wegens betrokkenheid bij mensenrechtenschendigen?

"Er zijn wel zaken in Engeland op dit gebied gevoerd, maar die gingen vooral over arbeidsomstandigheden, al grenst dat onderwerp natuurlijk aan mensenrechten, met name als werknemers overlijden door slechte arbeidsomstandigheden. Het ging bijvoorbeeld om werknemers in een Zuid-Afrikaanse mijn die aan grote hoeveelheden asbest werden blootgesteld. Technisch gezien hield het lokale dochterbedrijf van Cape Plc, het aangeklaagde Engelse bedrijf, zich aan de lokale wetgeving, maar in Engeland zou het zijn werknemers nooit aan dezelfde hoeveelheden asbest hebben mogen blootstellen. Dus betoogden de advocaten van de slachtoffers dat het moederbedrijf beter wist en dat het dochterbedrijf daarom zorgvuldiger met het personeel had moeten omgaan. Een dubbele standaard is onacceptabel."

 

Stel dat Shell verliest. Betekent dat dat multinationals zich voortaan in het buitenland aan dezelfde regels gaan houden als in het land waar ze gevestigd zijn?

"Dit is een belangrijke stap in het proces van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het zou ook een juridische ruggesteun zijn voor het rapport van John Ruggie over mensenrechten en bedrijven. Prof. Ruggie, de speciale VN-rapporteur op het gebied van mensenrechten en bedrijven, schrijft in zijn belangrijke rapport uit april 2008 dat overheden mensenrechten moeten beschermen en dat bedrijven mensenrechten moeten respecteren. Bedrijven moeten volgens hem ook moeite doen om zeker te weten dat er in hun organisatie, ook in het veld, geen mensenrechtenschendingen plaatsvinden en geen sprake is van medeplichtigheid daaraan. Zij moeten daarvoor interne onderzoeken doen: zogenaamde due diligence onderzoeken. Ook moeten staten en bedrijven ervoor zorgen dat er goeie ingangen zijn voor slachtoffers om klachten in te dienen.

Als bedrijf kun je je overigens afvragen of het uiteindelijk niet veel zinniger is om met slachtoffers en stakeholders om de tafel te gaan zitten dan om een jarenlang juridisch gevecht aan te gaan. Als Shell dat meteen had gedaan dan was hen een hoop juridische ellende bespaard gebleven en had ze meer goodwill bij de lokale bevolking gekregen."

  

Tineke Lambooy is mede-coördinator van het International Business Law and Globalisation programma van de Universiteit Utrecht. Met Ruud Lubbers en Willem van Genugten schreef ze recentelijk het boek 'Inspiration for Global Governance.' In 2006 publiceerde ze het boek 'Een Wereld te Winnen. Zestien visies op Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen'. Over Shell in Nigeria schreef zij vorig jaar samen met Marie-Ève Rancourt een artikel voor het tijdschrift Human Rights & International Legal Discourse (HR&ILD 2008 no.2: 'Shell in Nigeria: From Human Rights Abuses to Corporate Social Responsibility').